Nông sản số: Xu hướng tất yếu trong thời đại chuyển đổi số
Chuyển đổi số đang len lỏi vào mọi lĩnh vực của đời sống kinh tế - xã hội, và nông nghiệp cũng không nằm ngoài guồng quay ấy.
Trong bức tranh hiện đại hóa nông nghiệp, khái niệm “nông sản số” không còn là viễn cảnh xa vời mà đã và đang hiện hữu từng ngày, từng giờ trên cánh đồng, trong nhà kính, trên sàn thương mại điện tử và trong hệ thống quản lý chuỗi cung ứng. Nông sản số, ở bản chất, là sản phẩm của quá trình sản xuất nông nghiệp được hỗ trợ bởi công nghệ, dữ liệu và nền tảng số ở mọi khâu – từ gieo trồng, chăm sóc, thu hoạch đến tiêu thụ.
Ở một số vùng trồng trọng điểm, hình ảnh người nông dân cầm điện thoại thông minh để kiểm tra độ ẩm đất, theo dõi dịch bệnh trên cây trồng qua phần mềm hay cập nhật đơn hàng online không còn là điều mới lạ. Công nghệ cảm biến, dữ liệu thời tiết, hệ thống quản lý truy xuất nguồn gốc và nền tảng giao dịch điện tử đang dần thay thế phương thức canh tác truyền thống vốn phụ thuộc nhiều vào kinh nghiệm và thời tiết.
Một trong những lợi ích rõ rệt nhất của nông sản số là khả năng kết nối trực tiếp giữa người sản xuất và người tiêu dùng, cắt giảm các khâu trung gian, giúp nông dân hưởng lợi nhiều hơn trong khi người tiêu dùng vẫn mua được sản phẩm với giá hợp lý.
Công nghệ blockchain đang được ứng dụng rộng rãi để tạo ra hệ thống truy xuất nguồn gốc minh bạch và đáng tin cậy. Mỗi lô hàng nông sản đều được gắn mã QR chứa toàn bộ thông tin về nguồn gốc, quy trình sản xuất, vận chuyển và phân phối. Người tiêu dùng chỉ cần quét mã là có thể biết rõ sản phẩm mình đang sử dụng đến từ đâu, được sản xuất như thế nào và đã trải qua những công đoạn nào. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến an toàn thực phẩm và tính bền vững của sản phẩm.
Nông sản số còn mở ra cơ hội xuất khẩu lớn cho các sản phẩm nông nghiệp Việt Nam. Các thị trường khó tính như EU, Nhật Bản, Hoa Kỳ đều yêu cầu cao về truy xuất nguồn gốc và minh bạch thông tin. Nhờ việc số hóa toàn bộ quy trình, các doanh nghiệp xuất khẩu dễ dàng cung cấp đầy đủ thông tin theo yêu cầu của đối tác nước ngoài, từ đó mở rộng thị trường và nâng cao giá trị xuất khẩu.
Dữ liệu lớn (Big Data) và trí tuệ nhân tạo (AI) đang góp phần định hình tương lai của nông sản số tại Việt Nam. Các thuật toán AI phân tích dữ liệu từ cảm biến, ảnh vệ tinh và lịch sử canh tác để đưa ra dự báo thời tiết chính xác, cảnh báo sớm về dịch bệnh và tối ưu hóa quy trình sản xuất. Tại Viện Nghiên cứu Nông nghiệp Tiên tiến, các nhà khoa học đang phát triển mô hình AI dự đoán năng suất lúa dựa trên dữ liệu thu thập từ hàng ngàn cánh đồng thông minh trên cả nước.
Mặc dù mang lại nhiều lợi ích, quá trình chuyển đổi sang nông sản số vẫn đối mặt với không ít thách thức. Chi phí đầu tư ban đầu cho công nghệ khá cao so với thu nhập của đa số nông dân Việt Nam. Bên cạnh đó, hạ tầng internet tại nhiều vùng nông thôn còn hạn chế, gây khó khăn cho việc triển khai các giải pháp nông nghiệp thông minh. Không kém phần quan trọng là rào cản về kỹ năng số và tâm lý e ngại công nghệ của nhiều nông dân, đặc biệt là người cao tuổi.
Nhận thức được những thách thức này, Chính phủ đã ban hành nhiều chính sách hỗ trợ quá trình chuyển đổi số trong nông nghiệp. Nhiều chương trình về chuyển đổi số được triển khai đã tập huấn kỹ năng số cho hơn 2 triệu nông dân trên cả nước.
Các doanh nghiệp công nghệ cũng đang đóng vai trò tích cực trong việc thúc đẩy nông sản số. Nhiều start-up nông nghiệp đã phát triển các giải pháp phù hợp với điều kiện của Việt Nam, từ hệ thống IoT chi phí thấp cho đến các ứng dụng đơn giản, dễ sử dụng dành cho nông dân. Mô hình cho thuê thiết bị thay vì phải mua đứt cũng giúp giảm gánh nặng đầu tư ban đầu cho người nông dân.
Tương lai, nông sản số không chỉ dừng lại ở việc ứng dụng công nghệ vào sản xuất và phân phối. Nó còn hướng tới việc xây dựng một hệ sinh thái nông nghiệp hoàn toàn mới, trong đó mọi thành phần từ người nông dân, doanh nghiệp, nhà khoa học đến người tiêu dùng đều được kết nối và tương tác qua các nền tảng số. Các mô hình kinh doanh mới như nông nghiệp theo hợp đồng số, nông nghiệp chia sẻ dựa trên nền tảng số hay thị trường carbon trong nông nghiệp đang dần hình thành, mở ra nhiều cơ hội mới cho ngành nông nghiệp Việt Nam.
Với sự phát triển nhanh chóng của công nghệ cùng nỗ lực của toàn ngành nông nghiệp, có thể tin tưởng rằng nông sản số sẽ sớm trở thành hiện thực phổ biến tại Việt Nam, đưa ngành nông nghiệp nước nhà bước vào một kỷ nguyên mới - kỷ nguyên của sản xuất thông minh, tiêu dùng thông minh và phát triển bền vững.
Tiến Hoàng
