Liên kết chuỗi – chìa khóa cho xuất khẩu nông sản bền vững

Theo dõi KT&TD trên

Năm 2025 đánh dấu một cột mốc lịch sử của nông nghiệp Việt Nam: kim ngạch xuất khẩu nông – lâm – thủy sản đạt 70,09 tỷ USD, tiếp tục khẳng định vị thế trụ cột của ngành trong nền kinh tế quốc dân. Mục tiêu cho năm 2026 được đặt ở mức 73–74 tỷ USD, phản ánh kỳ vọng tăng trưởng mạnh mẽ từ phía các cơ quan quản lý.

Nhìn vào cơ cấu mặt hàng trong 10 tháng đầu năm 2025, bức tranh xuất khẩu khá sáng: cà phê tăng trưởng nổi bật với giá trị 7,4 tỷ USD (tăng 61,9% so với cùng kỳ), rau quả đạt 7,1 tỷ USD (tăng 14,6%), hạt điều đạt 4,2 tỷ USD (tăng 19,4%), hạt tiêu đạt 1,4 tỷ USD (tăng 25,3%). Riêng xuất khẩu cà phê 6 tháng đầu năm 2025 đạt 5,45 tỷ USD, tăng tới 67,5% về giá trị so với cùng kỳ năm 2024 – một con số ấn tượng.

Tuy nhiên, đằng sau những con số lạc quan đó vẫn tiềm ẩn những rủi ro đáng lo ngại. Xuất khẩu gạo – mặt hàng chiến lược truyền thống – chỉ đạt 3,7 tỷ USD, giảm tới 24,7%. Thuế quan từ Hoa Kỳ, các rào cản kỹ thuật từ EU và sự cạnh tranh gay gắt từ các đối thủ như Brazil, Ấn Độ, Ecuador đang đặt ngành nông sản trước áp lực chưa từng có. Điều đó cho thấy tăng trưởng xuất khẩu nếu không có nền tảng vững chắc về chuỗi giá trị, sẽ rất dễ bị tổn thương trước những biến động của thị trường toàn cầu.

Một trong những vấn đề dai dẳng nhất của nông nghiệp Việt Nam suốt nhiều năm qua chính là sản xuất còn nhỏ lẻ, manh mún và thiếu liên kết. Thực trạng này khiến giá trị gia tăng của nông sản thấp, chất lượng không đồng đều và khó đáp ứng các tiêu chuẩn nghiêm ngặt từ các thị trường nhập khẩu cao cấp.

Theo chuyên gia trong lĩnh vực xuất khẩu nông sản nhận định: do sản xuất quy mô nhỏ lẻ, manh mún, chuỗi liên kết còn rời rạc nên để đáp ứng các yêu cầu mới của thị trường sẽ gặp nhiều khó khăn hơn và mất nhiều thời gian hơn. Đây chính là điểm yếu cốt lõi khiến hàng nông sản Việt dễ bị từ chối, trả về hoặc mất uy tín khi thâm nhập các thị trường khó tính như EU, Nhật Bản, Mỹ.

Một vấn đề khác ít được chú ý nhưng có tầm quan trọng không kém là khâu bảo quản sau thu hoạch. Hiện nay, sự quan tâm vẫn tập trung nhiều vào khâu thu hoạch, trong khi công đoạn bảo quản sau thu hoạch – yếu tố quyết định chất lượng và giá trị tại điểm đến – lại chưa được đầu tư thích đáng. Nếu không khắc phục điểm yếu này, dù liên kết tốt đến đâu, hàng hóa vẫn có nguy cơ mất chất lượng trên đường vận chuyển.

Tại Đắk Lắk – thủ phủ cà phê của cả nước – tỉnh đang triển khai Nghị quyết 20/2025/NQ-HĐND về chính sách khuyến khích liên kết sản xuất và tiêu thụ nông sản giai đoạn 2026–2030. Toàn tỉnh hiện có khoảng 28 hợp tác xã chuyên sầu riêng và 185 hợp tác xã nông nghiệp có liên kết tiêu thụ với doanh nghiệp; 7 doanh nghiệp đã hình thành chuỗi liên kết từ sản xuất đến sơ chế, đóng gói. Mô hình tại buôn Ka La (xã Ea Na) – nơi 25,3 ha cà phê tham gia chuỗi liên kết trong tổng số 80 ha – cho thấy kết quả rõ rệt: năng suất tăng, chất lượng ổn định hơn, thu nhập người dân cải thiện đáng kể.

Các thị trường xuất khẩu lớn ngày càng đặt ra yêu cầu cao hơn về truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn chất lượng và tính bền vững. Quy định EUDR của Liên minh châu Âu yêu cầu chuỗi cung ứng phải minh bạch, không liên quan đến phá rừng và có báo cáo phát thải carbon rõ ràng. Trong khi đó, hệ thống truy xuất tại nhiều vùng trồng trong nước vẫn còn phân mảnh, chi phí chuyển đổi cao, gây khó khăn cho doanh nghiệp trong việc đáp ứng yêu cầu trong thời gian ngắn.

Tại thị trường Mỹ, mức thuế nhập khẩu 20% (thấp hơn mức đề xuất ban đầu 46%) vẫn tạo áp lực đáng kể lên các mặt hàng chủ lực như tôm, cá tra, hạt điều, cà phê. Trong ngắn hạn, đây là thách thức; nhưng về dài hạn, áp lực thuế quan chính là động lực thúc đẩy Việt Nam cải cách chuỗi cung ứng, nâng cấp công nghệ và chứng minh xuất xứ rõ ràng – những điều kiện tiên quyết để củng cố vị thế trong thương mại nông sản toàn cầu.

Mô hình liên kết chuỗi giá trị khép kín – từ vùng nguyên liệu đến chế biến, đóng gói và xuất khẩu – chính là câu trả lời phù hợp nhất cho những đòi hỏi ngày càng khắt khe này. Khi doanh nghiệp ký hợp đồng bao tiêu với vùng trồng, hỗ trợ kỹ thuật và đầu vào, chất lượng sản phẩm được kiểm soát từ gốc rễ; khi hợp tác xã đóng vai trò trung gian kết nối, người nông dân không còn đơn độc trước thị trường.

Các chuyên gia kinh tế cho rằng, để liên kết chuỗi thực sự trở thành chìa khóa bền vững, cần hành động đồng bộ ở nhiều cấp độ.

Về phía Nhà nước, cần hoàn thiện thể chế, tháo gỡ các điểm nghẽn về đất đai, tín dụng và logistic; khuyến khích mô hình hợp tác công – tư (PPP) trong đầu tư hạ tầng vùng nguyên liệu và xúc tiến thương mại; đồng thời đẩy mạnh xây dựng cơ sở hạ tầng logistics gắn với từng cụm sản xuất – chế biến.

Về phía doanh nghiệp, cần chủ động đóng vai trò dẫn dắt chuỗi, ký hợp đồng bao tiêu ổn định với nông dân, đầu tư vào công nghệ chế biến sâu và hệ thống truy xuất nguồn gốc số. Sản phẩm nông sản Việt muốn tham gia sâu vào chuỗi toàn cầu phải có thương hiệu, có chứng nhận quốc tế và có câu chuyện bền vững thuyết phục được người tiêu dùng ở các thị trường khó tính.

Về phía người nông dân và hợp tác xã, cần chuyển dịch tư duy từ sản xuất nhỏ lẻ sang tư duy kinh tế hàng hóa, chủ động tham gia các chuỗi liên kết, tuân thủ quy trình sản xuất theo tiêu chuẩn và tích cực ứng dụng khoa học kỹ thuật vào canh tác.

Liên kết chuỗi không phải là giải pháp kỳ diệu xử lý mọi thách thức trong một sớm một chiều. Nhưng đó là con đường tất yếu, là nền tảng không thể thiếu để xuất khẩu nông sản Việt Nam không chỉ đạt kỷ lục về kim ngạch, mà còn đứng vững và phát triển bền vững trong một thị trường toàn cầu đầy biến động.

Hoàng Nguyễn