Trung Quốc vẫn là thị trường lớn của nông sản Việt

Theo dõi KT&TD trên

Nhưng để giữ vững và khai thác hiệu quả thị trường này, Việt Nam phải vượt qua những rào cản kỹ thuật ngày càng khắt khe hơn.

Quý I/2026 ghi dấu một nghịch lý thú vị trong bức tranh xuất khẩu nông sản Việt Nam: trong khi thị trường Mỹ giảm 5,2%, châu Phi sụt giảm tới 29% và châu Mỹ giảm 3,4% so với cùng kỳ, thì xuất khẩu nông, lâm, thủy sản sang Trung Quốc lại bứt phá mạnh mẽ với mức tăng 37,6% — đưa "người láng giềng khổng lồ" trở thành thị trường tiêu thụ lớn nhất, chiếm 22,1% tổng thị phần xuất khẩu nông sản Việt Nam.

Theo số liệu từ Bộ Nông nghiệp và Môi trường, tổng kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản của Việt Nam trong quý I/2026 ước đạt 16,69 tỷ USD, tăng 5,9% so với cùng kỳ năm 2025, với giá trị xuất siêu đạt 4,78 tỷ USD, tăng 12%. Đây là nền tảng vững chắc cho kỳ vọng cả năm.

Trong bức tranh tổng thể đó, Trung Quốc nổi lên như một "vùng tránh bão" thực sự. Nhiều doanh nghiệp xuất khẩu nông sản Việt Nam đang có xu hướng chuyển hướng mạnh sang thị trường này để bù đắp cho những sụt giảm tại các khu vực khác — đặc biệt trong bối cảnh căng thẳng thương mại toàn cầu leo thang, đặc biệt là cuộc chiến thuế quan Mỹ — Trung đang tác động sâu rộng đến chuỗi cung ứng toàn cầu.

Nhìn vào chi tiết từng nhóm hàng, bức tranh xuất khẩu nông sản sang Trung Quốc trong quý I/2026 có nhiều điểm sáng đáng chú ý.

Rau quả tiếp tục là ngôi sao sáng nhất. Kim ngạch đạt 1,54 tỷ USD, tăng 32,1% so với cùng kỳ. Riêng thị trường Trung Quốc vẫn chiếm 54% thị phần rau quả, với mức tăng trưởng lên tới 76,2%. Trong đó, sầu riêng là đầu tàu tăng trưởng khi xuất khẩu sang Trung Quốc tăng gần 400% — một con số ấn tượng phản ánh sức hút mạnh của trái cây Việt tại thị trường 1,4 tỷ dân. Năm 2025, xuất khẩu rau quả của Việt Nam lập kỷ lục 8,6 tỷ USD, trong đó riêng thị trường Trung Quốc đóng góp tới 5,5 tỷ USD, tương đương 64%.

Thủy sản là ngôi sao thứ hai. Kim ngạch xuất khẩu thủy sản sang Trung Quốc đạt 707 triệu USD trong quý I/2026, tăng tới 52% so với cùng kỳ năm trước. Trung Quốc hiện là thị trường tiêu thụ thủy sản lớn nhất của Việt Nam — vị thế được củng cố ngày một vững chắc hơn trong bối cảnh nhu cầu tiêu dùng thủy sản của tầng lớp trung lưu Trung Quốc không ngừng tăng trưởng.

Gạo cũng ghi nhận mức tăng ấn tượng 44% so với cùng kỳ, đạt 167 triệu USD. Cà phê bứt phá mạnh nhất về tốc độ khi tăng tới 80% so với cùng kỳ, đạt gần 100 triệu USD — tín hiệu đáng mừng khi Việt Nam đang nỗ lực nâng cấp hình ảnh cà phê chất lượng cao tại thị trường này. Sắn và sản phẩm từ sắn đạt 429 triệu USD, tăng 22,8%.

Tính chung toàn bộ hàng hóa Việt Nam xuất sang Trung Quốc (không riêng nông sản), kim ngạch quý I/2026 đạt 16,8 tỷ USD, tăng 26% so với cùng kỳ — trong đó nông thủy sản đóng góp một phần đáng kể.

Vì sao Trung Quốc vẫn là lựa chọn hàng đầu và không thể thay thế đối với nông sản Việt Nam? Câu trả lời nằm ở những lợi thế cấu trúc rất rõ ràng.

Thứ nhất, đây là thị trường tiêu dùng khổng lồ với hơn 1,4 tỷ dân, trong đó tỷ lệ dân số thành thị đang ở mức 64,6% và không ngừng tăng. Sức cầu đối với thực phẩm tươi và chế biến, đặc biệt là trái cây nhiệt đới, thủy sản, gạo và các nông sản đặc thù, là rất lớn và ngày càng đa dạng theo xu hướng nâng cấp tiêu dùng.

Thứ hai, lợi thế địa lý là không thể phủ nhận. Khoảng cách vận chuyển gần, chi phí logistics thấp và thời gian giao hàng nhanh tạo ra lợi thế cạnh tranh quan trọng cho nông sản tươi của Việt Nam so với các đối thủ từ xa như Nam Mỹ hay châu Phi.

Thứ ba, hành lang chính sách đang được khai thông. Hiệp định Thương mại tự do ASEAN — Trung Quốc (ACFTA), cùng các nghị định thư song phương được ký kết trong những năm gần đây, liên tục mở rộng danh mục nông sản được phép xuất khẩu chính ngạch sang Trung Quốc. Đến nay, Việt Nam có 14 loại trái cây được xuất khẩu chính ngạch, và nhiều mặt hàng khác như bưởi da xanh, dừa tươi, bơ, dứa đang trong quá trình đàm phán mở cửa.

Đà tăng trưởng ấn tượng không che khuất một thách thức lớn đang đến rất gần: Lệnh 280 của Tổng cục Hải quan Trung Quốc (GACC), ban hành ngày 14/10/2025, chính thức có hiệu lực từ ngày 1/6/2026, thay thế Lệnh 248 áp dụng từ năm 2022.

Đây không đơn thuần là một quy định kỹ thuật. Lệnh 280 đánh dấu bước chuyển căn bản trong triết lý quản lý: thay vì kiểm tra sản phẩm ở điểm cuối là cửa khẩu, Trung Quốc bắt đầu kiểm soát từ điểm đầu — vùng trồng, quy trình canh tác, cơ sở chế biến, hệ thống quản lý an toàn thực phẩm. Nếu hồ sơ đăng ký thay đổi địa chỉ sản xuất, người đại diện pháp lý hoặc giấy phép kinh doanh, mã xuất khẩu sẽ bị đình chỉ ngay lập tức và doanh nghiệp phải đăng ký lại hoàn toàn.

Hiện có khoảng hơn 3.000 doanh nghiệp Việt Nam liên quan đến xuất khẩu nông sản sang Trung Quốc, nhưng tính đến tháng 3/2026, chỉ khoảng 280 doanh nghiệp đã tham gia các buổi cập nhật thông tin từ cơ quan quản lý. Theo đại diện Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), các lỗi phổ biến khiến hồ sơ bị trả về gồm: khai sai thông tin tài khoản, lệch địa chỉ văn phòng và địa chỉ sản xuất, nhầm tên tiếng Anh hoặc tên khoa học của sản phẩm, ghi thiếu thông tin liên hệ. Những lỗi tưởng nhỏ này có thể khiến lô hàng bị từ chối thông quan, gây thiệt hại kinh tế lớn — đặc biệt với nông sản tươi vốn rất nhạy cảm với thời gian.

Tác động lớn nhất của Lệnh 280 không nằm ở doanh nghiệp lớn, mà ở người nông dân và các hộ sản xuất nhỏ lẻ. Với một nông hộ vài công đất, canh tác theo kinh nghiệm và bán cho thương lái, gần như không thể xây dựng đầy đủ hồ sơ truy xuất nguồn gốc, duy trì quy trình canh tác chuẩn hóa hay tham gia đăng ký với phía Trung Quốc. Điều đó không có nghĩa là họ sẽ bị loại ngay lập tức, nhưng khi kênh chính ngạch trở thành chủ đạo, những mắt xích không đạt chuẩn sẽ dần bị đẩy ra rìa.

Sự phụ thuộc ngày càng lớn vào thị trường Trung Quốc cũng đặt ra bài toán rủi ro mà các chuyên gia không ngừng cảnh báo. Bất kỳ sự thay đổi nào trong chính sách nhập khẩu, quy định kiểm dịch hay biến động địa chính trị từ phía Trung Quốc đều có thể gây chấn động toàn ngành xuất khẩu nông sản Việt Nam — như các đợt ùn ứ nông sản tại cửa khẩu những năm trước đã cho thấy.

Vì vậy, song hành với việc khai thác mạnh thị trường Trung Quốc, định hướng chiến lược của ngành là đa dạng hóa thị trường — hướng tới Trung Đông, các nước ASEAN, Mỹ Latinh, đồng thời nâng cao chất lượng để chinh phục những thị trường khó tính như EU và Mỹ. Châu Á vẫn là khu vực dẫn đầu với 45,1% thị phần xuất khẩu nông lâm thủy sản, nhưng châu Đại Dương đang tăng mạnh 20,1% — tín hiệu cho thấy nông sản Việt đang mở rộng bản đồ.

Lệnh 280, dù là thách thức trước mắt, cũng chứa đựng cơ hội dài hạn: những doanh nghiệp đáp ứng được tiêu chuẩn mới sẽ có vị thế vững hơn, ổn định hơn và ít bị cạnh tranh hơn từ những đơn vị làm ăn tự phát. Như chuyên gia nhận định, đây là cơ hội để ngành nông nghiệp Việt Nam chuyển từ "sản xuất cái mình có" sang "sản xuất cái thị trường cần" — và chuẩn Trung Quốc mới, dù khắt khe hơn, đang tiệm cận với chuẩn mực thương mại toàn cầu.

Trung Quốc vẫn là và sẽ còn là thị trường lớn nhất của nông sản Việt Nam trong nhiều năm tới. Nhưng "vùng tránh bão" này chỉ thực sự an toàn với những doanh nghiệp và nông dân đã sẵn sàng chơi theo luật mới.

Hoàng Nguyễn