Ngành F&B trước “luật chơi” mới: Kiểm soát chuỗi giá trị thay thế tự công bố

Theo dõi KT&TD trên

Từ lỗ hổng pháp lý đến tái cấu trúc chuỗi cung ứng

Sau 15 năm vận hành Luật ATTP 2010, mô hình quản lý cũ đã bộc lộ nhiều kẽ hở, đặc biệt ở khâu hậu kiểm và quảng cáo sản phẩm. Trong ngành F&B, điều này dẫn đến hiện tượng phổ biến - đơn vị thương mại đứng tên công bố sản phẩm nhưng không trực tiếp sản xuất, trong khi cơ sở gia công lại nằm ngoài vùng truy xuất trách nhiệm.

Hệ quả là chuỗi giá trị bị “đứt đoạn trách nhiệm”, khi xảy ra sự cố chất lượng, việc truy xuất nguồn gốc và xử lý pháp lý gặp nhiều khó khăn. Mô hình này từng tạo điều kiện cho một bộ phận doanh nghiệp tận dụng pháp lý lỏng lẻo để tung sản phẩm ra thị trường nhanh, quảng cáo mạnh, rồi rút lui, để lại rủi ro cho người tiêu dùng và làm méo mó cạnh tranh.

Quy định mới buộc cơ sở sản xuất phải trực tiếp đứng tên công bố, chịu trách nhiệm về tiêu chuẩn chất lượng và hợp quy sản phẩm. Điều này thực chất là bước chuyển từ quản lý theo “thương hiệu thương mại” sang quản lý theo “năng lực sản xuất thực tế” - một thay đổi mang tính nền tảng đối với cấu trúc chuỗi cung ứng F&B.

Rào cản mới, cơ hội mới

Các nhóm sản phẩm có giá trị cao và rủi ro lớn như thực phẩm bảo vệ sức khỏe, đồ uống dinh dưỡng, thực phẩm cho trẻ nhỏ… đang bước vào giai đoạn siết chuẩn mạnh mẽ. Hệ thống sản xuất thủ công, nhỏ lẻ, thiếu kiểm soát quy trình gần như không còn “cửa” tham gia phân khúc này.

Yêu cầu bắt buộc áp dụng các hệ thống quản lý chất lượng quốc tế như HACCP, ISO 22000, GMP, FSSC 22000 cho thấy định hướng rõ ràng, chuẩn nội địa phải tiệm cận chuẩn toàn cầu. Không chỉ dây chuyền sản xuất, mà cả vật liệu bao bì tiếp xúc trực tiếp, quy trình kiểm soát mối nguy, hồ sơ nghiên cứu công dụng… đều nằm trong phạm vi thẩm định.

Điều này làm tăng chi phí tuân thủ trong ngắn hạn, nhưng về dài hạn lại tạo “hàng rào kỹ thuật” bảo vệ những doanh nghiệp đầu tư bài bản. Trong ngành đồ uống, nơi cạnh tranh đang chuyển từ giá sang chất lượng và thương hiệu, chuẩn hóa hệ thống sản xuất chính là nền tảng để tham gia sâu hơn vào chuỗi phân phối hiện đại và thị trường xuất khẩu.

Minh bạch hóa để sàng lọc thị trường

Sự kết hợp giữa “tiền kiểm” hồ sơ kỹ thuật và “hậu kiểm” lưu thông cho thấy quản lý ATTP đang chuyển sang mô hình kiểm soát vòng đời sản phẩm. Với ngành F&B, đây là bước đi giúp làm sạch thị trường khỏi các sản phẩm kém chất lượng, quảng cáo thổi phồng, yếu tố từng gây nhiễu loạn niềm tin người tiêu dùng.

Ở góc độ kinh tế ngành, chính sách mới sẽ thúc đẩy quá trình tái cấu trúc tự nhiên: Doanh nghiệp nhỏ, thiếu năng lực hệ thống sẽ buộc phải liên kết, gia công cho nhà máy đạt chuẩn hoặc rời khỏi phân khúc rủi ro cao; doanh nghiệp quy mô vừa và lớn sẽ tăng đầu tư vào R&D, quản trị chất lượng và truy xuất nguồn gốc để đáp ứng yêu cầu pháp lý mới.

Nói cách khác, pháp lý đang trở thành công cụ điều tiết thị trường theo hướng nâng chuẩn cạnh tranh, thay vì chỉ xử phạt vi phạm.

Khi các tiêu chuẩn sản xuất trong nước tiến gần hệ quy chiếu quốc tế, sản phẩm thực phẩm và đồ uống Việt Nam có thêm “hộ chiếu kỹ thuật” để tiếp cận thị trường xuất khẩu. Chuẩn hóa nội địa không còn chỉ là câu chuyện quản lý, mà là chiến lược nâng vị thế ngành F&B trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Trong bối cảnh người tiêu dùng ngày càng ưu tiên tính minh bạch và an toàn, doanh nghiệp nào sớm thích nghi với “luật chơi” mới sẽ không chỉ vượt qua rào cản pháp lý, mà còn nắm lợi thế dài hạn về thương hiệu, thị phần và cơ hội vươn ra thế giới.

Bùi Quốc Dũng