Người tiêu dùng tự bảo vệ mình trước hàng giả, hàng kém chất lượng bằng cách nào?

Theo dõi KT&TD trên

Nắm rõ quyền, thực hiện đúng nghĩa vụ và lưu giữ đầy đủ bằng chứng giao dịch là những cách thiết thực để mỗi người tự bảo vệ mình.

Ngày 20/6/2023, Quốc hội thông qua Luật số 19/2023/QH15 về Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, có hiệu lực từ ngày 1/7/2024, thay thế Luật số 59/2010/QH12. Luật mới dành riêng các quy định về quyền và nghĩa vụ của người tiêu dùng, đồng thời thiết lập cơ chế để người tiêu dùng yêu cầu cơ quan nhà nước xử lý những hành vi vi phạm liên quan đến quyền và lợi ích hợp pháp của mình.

Trong bối cảnh hàng giả, hàng kém chất lượng, hàng không rõ nguồn gốc vẫn có thể xuất hiện trên thị trường, việc hiểu và sử dụng đúng các quyền được pháp luật trao cho người tiêu dùng có ý nghĩa quan trọng. Tuy nhiên, tự bảo vệ không đồng nghĩa với việc người tiêu dùng phải tự mình giải quyết mọi vi phạm. Đây là sự chủ động trong lựa chọn, kiểm tra, lưu giữ thông tin, phản ánh và yêu cầu cơ quan có thẩm quyền can thiệp khi cần thiết.

Người tiêu dùng có nhiều quyền để tự bảo vệ mình

Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 quy định hệ thống quyền khá toàn diện, bao phủ từ thời điểm người tiêu dùng tìm hiểu sản phẩm cho đến khi giao dịch hoàn tất và phát sinh tranh chấp. Trước hết, người tiêu dùng được bảo đảm an toàn về tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, uy tín, tài sản; được bảo vệ thông tin và các quyền, lợi ích hợp pháp khác khi tham gia giao dịch, sử dụng sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ. Đây là nền tảng quan trọng nhất, đặc biệt đối với các nhóm hàng có ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe như thực phẩm, thuốc, mỹ phẩm, thiết bị điện, đồ gia dụng hoặc sản phẩm dành cho trẻ em.

Người tiêu dùng cũng có quyền được cung cấp hóa đơn, chứng từ và các tài liệu liên quan đến giao dịch; được cung cấp thông tin kịp thời, chính xác, đầy đủ về sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ, nội dung giao dịch, nguồn gốc, xuất xứ cũng như thông tin về tổ chức, cá nhân kinh doanh. Quyền được thông tin đặc biệt quan trọng trong phòng ngừa hàng giả, hàng kém chất lượng. Trước khi mua, người tiêu dùng cần có đủ thông tin để đánh giá sản phẩm, nhận diện nguồn gốc và đưa ra quyết định. Khi thông tin được cung cấp không đầy đủ, sai lệch hoặc gây nhầm lẫn, người tiêu dùng có cơ sở để yêu cầu bên kinh doanh giải thích, cung cấp thông tin hoặc thực hiện trách nhiệm theo quy định.

Bên cạnh đó, người tiêu dùng có quyền lựa chọn sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ và lựa chọn tổ chức, cá nhân kinh doanh; được quyết định tham gia hoặc không tham gia giao dịch; được thỏa thuận về nội dung giao dịch và không bị ép buộc mua hàng hoặc sử dụng dịch vụ. Pháp luật cũng trao cho người tiêu dùng quyền góp ý với tổ chức, cá nhân kinh doanh về chất lượng hàng hóa, dịch vụ, phong cách phục vụ và những nội dung liên quan. Đây là một kênh phản hồi quan trọng để doanh nghiệp nhận diện vấn đề và để người tiêu dùng thể hiện tiếng nói của mình trên thị trường.

Khi phát hiện quyền lợi bị xâm phạm, người tiêu dùng có quyền khiếu nại, tố cáo, khởi kiện hoặc đề nghị tổ chức xã hội khởi kiện để bảo vệ quyền lợi của mình theo quy định. Người tiêu dùng cũng được tư vấn, hỗ trợ, hướng dẫn về kiến thức và kỹ năng tiêu dùng; được tạo điều kiện lựa chọn môi trường tiêu dùng lành mạnh, bền vững và được bảo vệ khi sử dụng dịch vụ công. Như vậy, quyền của người tiêu dùng không chỉ dừng ở việc được mua sản phẩm an toàn hay được bồi thường khi có thiệt hại. Quan trọng hơn, người tiêu dùng được trao công cụ để chủ động tham gia vào quá trình bảo vệ quyền lợi của chính mình.

Từ kiểm tra sản phẩm đến lưu giữ bằng chứng giao dịch

Quyền lợi chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi người tiêu dùng biết cách sử dụng và đồng thời thực hiện đầy đủ nghĩa vụ của mình. Theo Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, người tiêu dùng có nghĩa vụ kiểm tra sản phẩm, hàng hóa trước khi nhận theo quy định và lựa chọn sản phẩm có nguồn gốc, xuất xứ rõ ràng. Người tiêu dùng cũng phải tuân thủ các điều kiện, hướng dẫn về vận chuyển, bảo quản, sử dụng sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ và các quy định liên quan đến tiêu dùng bền vững.

Đây là bước đầu tiên để hạn chế rủi ro ngay từ thời điểm mua hàng. Với những sản phẩm có giá trị lớn hoặc liên quan trực tiếp đến sức khỏe, người tiêu dùng không nên chỉ dựa vào quảng cáo, hình ảnh trên mạng xã hội hay lời giới thiệu của người bán. Việc kiểm tra nhãn hàng hóa, nguồn gốc, xuất xứ, thông tin nhà sản xuất, hướng dẫn sử dụng, thời hạn sử dụng và các dấu hiệu bất thường của sản phẩm là cần thiết. Đặc biệt, trong môi trường thương mại điện tử, người tiêu dùng cần thận trọng hơn bởi có thể không được trực tiếp tiếp xúc với sản phẩm trước khi giao dịch. Việc kiểm tra thông tin người bán, đánh giá sản phẩm, chính sách đổi trả và điều kiện giao dịch trước khi thanh toán sẽ giúp giảm nguy cơ phát sinh tranh chấp.

Một việc tưởng đơn giản nhưng có ý nghĩa rất lớn là lưu giữ thông tin và chứng từ liên quan đến giao dịch. Hóa đơn, phiếu mua hàng, hợp đồng, đơn đặt hàng, thông tin chuyển khoản, tin nhắn trao đổi với người bán, hình ảnh sản phẩm, video mở hàng hay nội dung quảng cáo đều có thể trở thành những thông tin quan trọng khi người tiêu dùng cần chứng minh giao dịch hoặc phản ánh hành vi vi phạm. Đặc biệt với mua hàng trực tuyến, người tiêu dùng không nên vội xóa lịch sử trò chuyện, thông tin đơn hàng hoặc nội dung quảng cáo sau khi nhận sản phẩm. Trong trường hợp hàng hóa có vấn đề, những dữ liệu này có thể giúp xác định người bán, nội dung cam kết và quá trình giao dịch.

Bên cạnh việc tự kiểm tra, người tiêu dùng còn có nghĩa vụ thông tin kịp thời, chính xác cho cơ quan nhà nước, tổ chức, cá nhân có liên quan khi phát hiện sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ không bảo đảm an toàn, gây thiệt hại hoặc có nguy cơ gây thiệt hại; đồng thời thông tin về hành vi của tổ chức, cá nhân kinh doanh xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của người tiêu dùng. Điều này cho thấy người tiêu dùng không chỉ có quyền được bảo vệ mà còn có trách nhiệm góp phần tạo dựng một thị trường an toàn, minh bạch.

Chủ động phản ánh, không im lặng khi quyền lợi bị xâm phạm

Một trong những điểm quan trọng của Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 là trao cho người tiêu dùng cơ chế yêu cầu cơ quan nhà nước xử lý hành vi vi phạm. Theo Điều 11, khi phát hiện hành vi vi phạm pháp luật về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, người tiêu dùng và các tổ chức, cá nhân có liên quan có quyền yêu cầu trực tiếp hoặc bằng văn bản đến cơ quan nhà nước có thẩm quyền để được xử lý. Cơ quan có thẩm quyền có trách nhiệm tiếp nhận và giải quyết theo chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và lĩnh vực được phân công.

Trong trường hợp yêu cầu thuộc lĩnh vực quản lý của cơ quan khác, cơ quan tiếp nhận có trách nhiệm chuyển yêu cầu đến cơ quan có thẩm quyền và thông báo cho người yêu cầu. Người tiêu dùng, tổ chức, cá nhân có liên quan cũng có trách nhiệm cung cấp thông tin, bằng chứng về hành vi vi phạm của tổ chức, cá nhân kinh doanh. Vì vậy, khi phát hiện dấu hiệu hàng giả, hàng kém chất lượng hoặc hành vi xâm phạm quyền lợi, người tiêu dùng không nên chỉ dừng lại ở việc đăng tải bức xúc trên mạng xã hội. Phản ánh cần đi kèm thông tin và bằng chứng cụ thể, chẳng hạn hình ảnh sản phẩm, nhãn hàng hóa, hóa đơn, thông tin người bán, địa điểm mua hàng, nội dung quảng cáo hoặc các tài liệu liên quan.

Một phản ánh có đầy đủ căn cứ sẽ giúp cơ quan chức năng có cơ sở xác minh, xử lý và ngăn chặn hành vi vi phạm. Quan trọng hơn, thông tin từ người tiêu dùng có thể giúp cơ quan quản lý phát hiện những dấu hiệu bất thường trên thị trường mà hoạt động kiểm tra thông thường chưa chắc đã kịp thời nhận diện. Ở góc độ rộng hơn, người tiêu dùng chính là một lực lượng quan trọng trong việc giám sát thị trường. Mỗi giao dịch hàng ngày đều tạo ra một lượng thông tin thực tế về chất lượng sản phẩm, phương thức bán hàng, hành vi của người kinh doanh và những bất cập phát sinh.

Nếu người tiêu dùng chủ động phản ánh, những thông tin này có thể trở thành nguồn dữ liệu hỗ trợ cơ quan chức năng trong công tác quản lý, kiểm tra và xử lý vi phạm. Tuy nhiên, việc phản ánh cũng cần được thực hiện có trách nhiệm. Người tiêu dùng cần phân biệt giữa phản ánh có căn cứ với việc đưa ra thông tin chưa được kiểm chứng, tránh quy kết hoặc lan truyền thông tin sai lệch gây ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân khác. Bởi vậy, tinh thần quan trọng nhất không phải là im lặng hay lên tiếng bằng mọi giá, mà là chủ động, có căn cứ và đúng pháp luật.

Mỗi người tiêu dùng là một mắt xích bảo vệ thị trường

Cuộc chiến chống hàng giả, hàng kém chất lượng không thể chỉ dựa vào cơ quan quản lý nhà nước hay lực lượng kiểm tra thị trường. Doanh nghiệp có trách nhiệm bảo đảm chất lượng và cung cấp thông tin trung thực; cơ quan quản lý có trách nhiệm kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm; còn người tiêu dùng là chủ thể trực tiếp lựa chọn, sử dụng và phản hồi về hàng hóa, dịch vụ.

Vì vậy, nâng cao kiến thức pháp luật và kỹ năng tiêu dùng là bước đầu tiên để mỗi người tự bảo vệ mình. Khi hiểu rõ quyền được cung cấp thông tin, quyền lựa chọn, quyền khiếu nại, tố cáo, khởi kiện và quyền yêu cầu cơ quan nhà nước xử lý vi phạm, người tiêu dùng sẽ chủ động hơn trong các giao dịch. Hơn nữa, cần hình thành thói quen lưu giữ thông tin và chứng từ liên quan đến giao dịch. Đây không chỉ là căn cứ bảo vệ quyền lợi khi xảy ra tranh chấp mà còn giúp người tiêu dùng xác định rõ trách nhiệm của bên bán và quá trình giao dịch.

Khi phát hiện dấu hiệu vi phạm, cần chủ động phản ánh tới tổ chức, cá nhân kinh doanh hoặc cơ quan có thẩm quyền, đồng thời cung cấp những thông tin, bằng chứng cần thiết. Đây chính là cách chuyển từ vị thế bị động sang chủ động tham gia bảo vệ thị trường. Cuối cùng, bảo vệ quyền lợi của bản thân cũng chính là góp phần xây dựng môi trường sản xuất, kinh doanh an toàn và có trách nhiệm. Khi người tiêu dùng ưu tiên sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng, từ chối hàng hóa không bảo đảm chất lượng và không tiếp tay cho các hoạt động kinh doanh bất hợp pháp, những chủ thể làm ăn chân chính sẽ có thêm điều kiện cạnh tranh.

Trong bối cảnh thương mại điện tử và các hình thức bán hàng trực tuyến ngày càng phát triển, người tiêu dùng càng cần nâng cao khả năng nhận diện rủi ro. Một quyết định mua hàng có thể chỉ mất vài phút, nhưng hậu quả từ việc sử dụng hàng giả, hàng kém chất lượng có thể kéo dài và ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe, tài sản và quyền lợi của mỗi người. Do đó, hiểu đúng quyền - thực hiện đúng nghĩa vụ - lưu giữ bằng chứng - chủ động phản ánh cần trở thành thói quen trong mỗi giao dịch. Khi mỗi người tiêu dùng đều chủ động lên tiếng trước hành vi vi phạm, thị trường sẽ có thêm một lớp “giám sát” từ chính những người trực tiếp tham gia mua và sử dụng hàng hóa, dịch vụ. Đây cũng là nền tảng để cùng cơ quan quản lý và cộng đồng doanh nghiệp xây dựng môi trường tiêu dùng lành mạnh, minh bạch, an toàn và bền vững.

Minh Khuê