Từ chợ truyền thống đến sàn online: Hành trình chuyển đổi số của người tiêu dùng Việt

Theo dõi KT&TD trên

Sự chuyển mình âm thầm nhưng mạnh mẽ ấy đang tái định hình thói quen tiêu dùng của hàng chục triệu người – từ các đô thị lớn đến những miền quê yên bình.

Hành trình chuyển đổi số của người tiêu dùng Việt không đến từ một khoảnh khắc đột ngột, mà là cả một quá trình diễn ra song song với sự phát triển của hạ tầng công nghệ, internet và các nền tảng số. Những năm đầu của thập niên 2010, khái niệm “mua hàng online” còn lạ lẫm với phần lớn người Việt. Thói quen “sờ tận tay, thấy tận mắt” vẫn là ưu tiên số một. Chợ truyền thống vẫn là nơi người tiêu dùng tìm đến mỗi ngày để “mặc cả”, để trò chuyện, và trên hết là để cảm thấy an tâm.

Nhìn lại lịch sử, chợ truyền thống từ lâu đã là trái tim của đời sống thương mại và văn hóa Việt Nam. Những khu chợ không chỉ đơn thuần là nơi trao đổi hàng hóa mà còn là không gian giao lưu xã hội, nơi tin tức được chia sẻ và các mối quan hệ được củng cố. Tại đây, người mua và người bán xây dựng niềm tin qua những lần mặt đối mặt, và việc mặc cả trở thành một nghệ thuật giao tiếp đặc trưng. Với người Việt, đi chợ không chỉ là hoạt động mua sắm mà còn là một phần của nhịp sống hàng ngày, một nét văn hóa đã ăn sâu vào tiềm thức của nhiều thế hệ.

Cuộc cách mạng smartphone sau đó đã thực sự thúc đẩy quá trình chuyển đổi này. Khi điện thoại thông minh trở nên phổ biến, các ứng dụng mua sắm trở nên dễ tiếp cận hơn bao giờ hết. Sự xuất hiện của Lazada vào năm 2012, sau đó là Shopee, Tiki và Sendo đã dần thay đổi cục diện thị trường. Người tiêu dùng Việt dần làm quen với việc lướt xem các sản phẩm trên màn hình thay vì đi lại giữa các cửa hàng, so sánh giá cả chỉ bằng vài cú chạm tay thay vì phải mặc cả.

Năm 2020, đại dịch COVID-19 đã trở thành chất xúc tác mạnh mẽ đẩy nhanh quá trình chuyển đổi số này. Khi các biện pháp giãn cách xã hội được áp dụng, mua sắm trực tuyến không còn là lựa chọn mà trở thành nhu cầu thiết yếu. Những người như bà Lan buộc phải thích nghi hoặc đối mặt với nguy cơ mất đi sinh kế. Theo số liệu từ Bộ Công Thương, năm 2020 chứng kiến ​​mức tăng trưởng kỷ lục về thương mại điện tử với doanh số tăng hơn 30% so với năm trước, đạt khoảng 11,8 tỷ USD.

Sự phát triển của các nền tảng thanh toán điện tử như MoMo, ZaloPay, VNPay cũng góp phần quan trọng vào quá trình chuyển đổi này. Người tiêu dùng Việt đã vượt qua nỗi lo về an toàn khi thanh toán trực tuyến, từ chỗ chỉ chấp nhận thanh toán khi nhận hàng (COD) đến việc chủ động sử dụng các phương thức thanh toán không dùng tiền mặt. Đến năm 2022, Việt Nam đã có hơn 70% người dùng internet đã thực hiện ít nhất một giao dịch mua sắm trực tuyến.

Điều thú vị là quá trình chuyển đổi số không chỉ đơn thuần là sự thay thế các kênh mua sắm truyền thống bằng các nền tảng kỹ thuật số, mà là sự hòa trộn độc đáo giữa cũ và mới. Người tiêu dùng Việt vẫn giữ những giá trị cốt lõi trong thói quen mua sắm như tìm kiếm sự tiện lợi, giá cả hợp lý và chất lượng đảm bảo, nhưng đã áp dụng chúng vào bối cảnh số hóa. Họ đã phát triển hành vi "ROPO" (Research Online, Purchase Offline) - nghiên cứu trực tuyến, mua hàng trực tiếp và ngược lại, tạo nên một mô hình tiêu dùng đa kênh độc đáo.

Một khía cạnh quan trọng khác trong quá trình chuyển đổi này là sự thay đổi trong cách thức doanh nghiệp tiếp cận khách hàng. Từ việc đầu tư vào cửa hàng vật lý, nhiều thương hiệu Việt Nam đã chuyển sang chiến lược "phễu tiếp thị kỹ thuật số", sử dụng dữ liệu người dùng để cá nhân hóa trải nghiệm mua sắm. Các influencer và KOL (Key Opinion Leader) đã trở thành những kênh marketing hiệu quả, thay thế dần cho quảng cáo truyền thống.

Sự phát triển của mô hình O2O (Online-to-Offline) cũng đánh dấu một bước tiến quan trọng. Các ứng dụng như Grab, Now, Baemin không chỉ cung cấp dịch vụ giao thức ăn mà còn mở rộng sang nhiều lĩnh vực khác từ nhu yếu phẩm đến dược phẩm. Chỉ trong vài năm, khái niệm "siêu ứng dụng" đã trở nên quen thuộc với người tiêu dùng Việt, nơi họ có thể thực hiện hàng loạt hoạt động từ đặt xe, mua sắm đến thanh toán hóa đơn chỉ trên một nền tảng duy nhất.

Tuy nhiên, hành trình chuyển đổi số này không phải không có thách thức. Khoảng cách số vẫn tồn tại, đặc biệt giữa khu vực thành thị và nông thôn. Theo số liệu từ Tổng cục Thống kê, trong khi tỷ lệ người dùng internet tại các thành phố lớn đạt gần 80%, con số này ở khu vực nông thôn chỉ khoảng 40%. Vấn đề về cơ sở hạ tầng, logistics và khả năng tiếp cận công nghệ vẫn là rào cản lớn đối với việc phổ cập thương mại điện tử tại các vùng sâu vùng xa.

An ninh mạng và bảo vệ thông tin cá nhân cũng là mối quan tâm hàng đầu khi người tiêu dùng ngày càng để lại nhiều dấu chân kỹ thuật số. Các vụ việc liên quan đến lộ thông tin cá nhân, hàng giả, hàng nhái trên các sàn thương mại điện tử đã khiến một bộ phận người tiêu dùng dè dặt với các nền tảng số.

Sự phát triển của thương mại trên nền tảng mạng xã hội (social commerce) cũng đang định hình lại cách thức người Việt mua sắm. Facebook, Instagram, TikTok không chỉ là nơi giải trí mà còn trở thành những kênh bán hàng quan trọng, kết hợp giữa trải nghiệm xã hội và mua sắm. Live streaming bán hàng - một hình thức kết hợp giữa giải trí và thương mại - đang ngày càng phổ biến, tạo nên trải nghiệm mua sắm tương tác cao hơn.

Tiến Hoàng