Sầu riêng "rớt giá": Cần giải pháp bền vững cho ngành nông nghiệp

Theo dõi KT&TD trên

Từ mức giá “trên trời” hơn 200.000 đồng/kg vào đầu tháng 1/2024, giá sầu riêng, đặc biệt là sầu riêng nghịch vụ tại các tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL), đã lao dốc không phanh, giảm tới 2/3 giá trị chỉ trong vòng một tháng. Cú sốc này không chỉ khiến người nông dân hoang mang, lo lắng mà còn đặt ra nhiều câu hỏi về tính bền vững của ngành sầu riêng nói riêng và ngành trái cây xuất khẩu của Việt Nam nói chung.

Bức tranh thị trường sầu riêng: Từ “vàng đen” đến “trái đắng”

Sầu riêng với hương vị đặc trưng và giá trị dinh dưỡng cao, đã trở thành một trong những loại trái cây chủ lực của vùng ĐBSCL, mang lại nguồn thu nhập đáng kể cho người nông dân. Nhờ vào nhu cầu tiêu thụ mạnh mẽ, đặc biệt là từ thị trường Trung Quốc, diện tích trồng sầu riêng đã tăng trưởng nhanh chóng trong những năm gần đây. Theo thống kê, năm 2023, diện tích trồng sầu riêng cả nước đã đạt 151.000ha, vượt xa so với con số 65.000 - 75.000ha trong đề án phát triển cây ăn trái chủ lực đến năm 2030.

Tại các tỉnh như Tiền Giang, Vĩnh Long, Hậu Giang, Cần Thơ, sầu riêng nghịch vụ, vốn có sản lượng ít hơn so với chính vụ, thường được bán với giá cao hơn. Đầu tháng 1/2024, sầu riêng Monthong nghịch vụ tại Hậu Giang được thu mua với giá lên đến hơn 200.000 đồng/kg loại 1; sầu riêng Ri6 loại 1 dao động từ 110.000 - 120.000 đồng/kg. Đây là mức giá mơ ước, tạo động lực mạnh mẽ cho người nông dân mở rộng diện tích canh tác. Nhiều hộ gia đình đã mạnh dạn cải tạo vườn tạp, chuyển đổi từ lúa sang trồng sầu riêng, hy vọng vào một tương lai "đổi đời" nhờ loại trái cây được mệnh danh là "vàng đen" này.

Tuy nhiên, niềm vui ngắn chẳng tày gang. Chỉ trong vòng vài tuần, giá sầu riêng đã sụt giảm một cách chóng mặt. Tại Tiền Giang, giá sầu riêng chỉ còn 40.000 - 80.000 đồng/kg, giảm từ 10.000 - 30.000 đồng/kg so với nửa tháng trước và giảm từ 50.000 - 100.000 đồng/kg so với đầu tháng 1.

Nguyên nhân của cú sốc: Khi “cánh cửa” Trung Quốc siết chặt

Sự sụt giảm giá sầu riêng một cách đột ngột này chủ yếu bắt nguồn từ sự thay đổi trong chính sách nhập khẩu của Trung Quốc, thị trường tiêu thụ sầu riêng lớn nhất của Việt Nam. Theo thông tin từ các doanh nghiệp xuất khẩu, Trung Quốc đã đột ngột áp dụng các quy định kiểm định khắt khe hơn, đặc biệt là yêu cầu kiểm tra chất vàng O, một loại hóa chất thường được sử dụng trong công nghiệp nhuộm.

Động thái này, kết hợp với việc trùng vào thời điểm Tết Nguyên đán, khi nhu cầu tiêu thụ tại Trung Quốc giảm, đã khiến cho việc xuất khẩu sầu riêng gặp nhiều khó khăn. Nhiều lô hàng sầu riêng của Việt Nam đã bị trả về, không được thông quan, gây thiệt hại lớn cho các doanh nghiệp và người nông dân. Do động thái yêu cầu bổ sung xét nghiệm với sầu riêng nhập khẩu của Trung Quốc khá đột ngột, các doanh nghiệp xuất khẩu của Việt Nam chưa kịp thích nghi, dẫn đến tình trạng bị trả hàng, không được thông quan.

Bài học đắt giá: Phát triển bền vững hay chạy đua theo lợi nhuận trước mắt?

Sự kiện sụt giảm giá sầu riêng vừa qua đã gióng lên hồi chuông cảnh báo về sự phụ thuộc quá lớn vào thị trường Trung Quốc, cũng như sự thiếu bền vững trong việc phát triển ngành hàng sầu riêng nói riêng và ngành nông nghiệp xuất khẩu của Việt Nam nói chung.

Thứ nhất, sự phụ thuộc quá lớn vào một thị trường: Rõ ràng, việc tập trung xuất khẩu sầu riêng chủ yếu sang Trung Quốc đã khiến ngành hàng này trở nên dễ bị tổn thương trước những thay đổi trong chính sách nhập khẩu của nước này. Khi "cánh cửa" Trung Quốc siết chặt, sầu riêng Việt Nam ngay lập tức gặp khó khăn. Đây là bài học đắt giá về tầm quan trọng của việc đa dạng hóa thị trường xuất khẩu, tránh "bỏ tất cả trứng vào một giỏ".

Thứ hai, vấn đề về chất lượng và an toàn thực phẩm: Việc Trung Quốc yêu cầu kiểm tra chất vàng O cho thấy sự quan tâm ngày càng cao của thị trường này đối với vấn đề an toàn thực phẩm. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết cho các doanh nghiệp và người nông dân Việt Nam phải nâng cao chất lượng sản phẩm, đảm bảo tuân thủ các tiêu chuẩn quốc tế về an toàn vệ sinh thực phẩm.

Thứ ba, thiếu quy hoạch và kiểm soát: Việc diện tích trồng sầu riêng tăng trưởng nóng, vượt xa quy hoạch cho thấy sự thiếu kiểm soát trong việc phát triển ngành hàng này. Việc phát triển ồ ạt, chạy theo lợi nhuận trước mắt mà không có quy hoạch cụ thể, rõ ràng sẽ dẫn đến tình trạng cung vượt cầu, giá cả bấp bênh, gây thiệt hại cho chính người nông dân.

Thứ tư, thiếu sự liên kết chặt chẽ giữa các bên: Để phát triển bền vững, ngành sầu riêng cần có sự liên kết chặt chẽ giữa Nhà nước, doanh nghiệp và người nông dân. Nhà nước cần có chính sách hỗ trợ, định hướng phát triển; doanh nghiệp cần đóng vai trò cầu nối, hỗ trợ kỹ thuật, bao tiêu sản phẩm; người nông dân cần tuân thủ các quy trình sản xuất an toàn, đảm bảo chất lượng sản phẩm.

Hướng đi cho ngành sầu riêng Việt Nam: Chất lượng, bền vững và đa dạng hóa

Để tránh lặp lại những cú sốc tương tự trong tương lai, ngành sầu riêng Việt Nam cần có những bước đi chiến lược và bền vững hơn. Dưới đây là một số giải pháp cần được triển khai đồng bộ:

1. Nâng cao chất lượng và an toàn thực phẩm: Đây là yếu tố then chốt để sầu riêng Việt Nam có thể cạnh tranh trên thị trường quốc tế. Cần đẩy mạnh áp dụng các tiêu chuẩn VietGAP, GlobalGAP trong sản xuất, tăng cường kiểm soát dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, đảm bảo sản phẩm an toàn cho người tiêu dùng. Người nông dân cần được tập huấn, hỗ trợ kỹ thuật để sản xuất theo hướng an toàn, bền vững. Việc xét nghiệm nhanh dư lượng hóa chất trước khi thu hoạch, như đề xuất của ông Lê Anh Trung, là một giải pháp thiết thực cần được triển khai rộng rãi.

2. Đa dạng hóa thị trường xuất khẩu: Không nên phụ thuộc quá nhiều vào thị trường Trung Quốc. Cần tích cực tìm kiếm, mở rộng thị trường xuất khẩu sang các nước khác như Nhật Bản, Hàn Quốc, Mỹ, EU... Việc tham gia các hiệp định thương mại tự do (FTA) sẽ mở ra cơ hội lớn cho việc xuất khẩu sầu riêng sang các thị trường tiềm năng này.

3. Quy hoạch vùng trồng và kiểm soát sản lượng: Cần rà soát, điều chỉnh quy hoạch vùng trồng sầu riêng phù hợp với nhu cầu thị trường, tránh tình trạng cung vượt cầu. Cần có biện pháp kiểm soát chặt chẽ việc mở rộng diện tích trồng sầu riêng, đảm bảo phát triển bền vững, tránh tình trạng "được mùa mất giá".

4. Tăng cường liên kết chuỗi giá trị: Cần xây dựng mối liên kết chặt chẽ giữa Nhà nước, doanh nghiệp và người nông dân. Nhà nước cần có chính sách hỗ trợ, định hướng phát triển; doanh nghiệp cần đóng vai trò cầu nối, hỗ trợ kỹ thuật, bao tiêu sản phẩm; người nông dân cần tuân thủ các quy trình sản xuất an toàn, đảm bảo chất lượng sản phẩm. Việc hình thành các hợp tác xã, tổ hợp tác sẽ giúp người nông dân liên kết sản xuất, nâng cao năng lực cạnh tranh.

5. Xây dựng thương hiệu và xúc tiến thương mại: Cần xây dựng thương hiệu sầu riêng Việt Nam, quảng bá hình ảnh sản phẩm trên thị trường quốc tế. Cần đẩy mạnh các hoạt động xúc tiến thương mại, tham gia các hội chợ, triển lãm quốc tế để giới thiệu sản phẩm, tìm kiếm đối tác.

6. Nghiên cứu và phát triển: Cần đầu tư nghiên cứu, phát triển các giống sầu riêng mới có năng suất, chất lượng cao, kháng sâu bệnh tốt, phù hợp với điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng của từng vùng. Cần nghiên cứu các phương pháp bảo quản, chế biến sầu riêng để đa dạng hóa sản phẩm, gia tăng giá trị.

Cú sốc sụt giảm giá sầu riêng vừa qua là một bài học đắt giá, nhưng cũng là cơ hội để ngành hàng này nhìn lại và điều chỉnh chiến lược phát triển. Bằng việc nâng cao chất lượng, đa dạng hóa thị trường, tăng cường liên kết chuỗi giá trị và xây dựng thương hiệu, sầu riêng Việt Nam hoàn toàn có thể phát triển bền vững và khẳng định vị thế trên thị trường quốc tế.

Bảo An