Săn suất nhà ở xã hội: Thực tế hay cuộc đua may rủi?

Theo dõi KT&TD trên

Tuy nhiên, đằng sau những con số hứa hẹn về hàng nghìn căn hộ sắp được bàn giao là một thực tế phức tạp, nơi giấc mơ an cư không chỉ phụ thuộc vào điều kiện kinh tế mà còn vào yếu tố may mắn trong những lần bốc thăm căng thẳng.

Vừa qua, hàng trăm người dân đã tập trung từ đêm hôm trước tại điểm tiếp nhận hồ sơ dự án CT3 Kim Chung ở Hà Nội. Trong số đó có anh Nguyễn Văn T, một công nhân xây dựng đã thức trắng đêm cùng vợ để giữ vị trí. Câu chuyện của anh T chỉ là một trong vô số trường hợp tương tự đang diễn ra khắp cả nước, nơi việc nộp hồ sơ mua nhà ở xã hội đã trở thành một cuộc chiến thực sự.

Theo số liệu từ Bộ Xây dựng, từ năm 2021 đến nay, cả nước đã triển khai được 644 dự án nhà ở xã hội với quy mô hơn 580.000 căn. Con số này nghe có vẻ ấn tượng, nhưng thực tế chỉ có khoảng 57.652 căn đã hoàn thành và đưa vào sử dụng. Trong khi đó, nhu cầu về nhà ở giá rẻ tại các thành phố lớn như Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh vẫn còn rất lớn, tạo nên một khoảng cách đáng kể giữa cung và cầu.

Riêng tại Hà Nội, năm 2025 được kỳ vọng sẽ hoàn thành khoảng 4.670 căn nhà ở xã hội theo chỉ tiêu của Thủ tướng Chính phủ. Tuy nhiên, con số này vẫn còn khiêm tốn so với nhu cầu thực tế của hàng triệu người dân đang sống trong các khu trọ chật hẹp hoặc phải gánh chịu gánh nặng tiền thuê nhà hàng tháng.

Theo các quy định hiện hành, người muốn mua nhà ở xã hội phải chuẩn bị một bộ hồ sơ gồm bốn loại giấy tờ chính: đơn xin mua nhà, giấy tờ chứng minh đối tượng, giấy tờ về nhà ở và xác nhận thu nhập. Đặc biệt, việc xác nhận thu nhập đối với người lao động tự do không có hợp đồng lao động còn gặp nhiều khó khăn hơn khi phải xin xác nhận từ Ủy ban nhân dân cấp xã mà không có tiêu chí rõ ràng.

Nhiều người dân đã phải tìm đến các văn phòng luật để được tư vấn, thậm chí ủy quyền làm hồ sơ. Luật sư tại một văn phòng luật tại Hà Nội cho biết các quy định về hồ sơ tuy đã được cải thiện so với trước đây, nhưng vẫn chưa đủ cụ thể, khiến nhiều người dù đủ điều kiện nhưng phải bỏ cuộc ngay từ khâu chuẩn bị giấy tờ.

Tình trạng này càng trở nên tệ hơn khi việc nộp hồ sơ tại một số dự án diễn ra trong tình trạng hỗn loạn. Tại dự án CT3 Kim Chung giữa tháng 11 vừa qua, người dân phải chen lấn, xếp hàng từ đêm để có được một cơ hội nộp hồ sơ. Bộ Xây dựng sau đó đã phải ra văn bản yêu cầu chấn chỉnh tình trạng này, đồng thời khuyến khích các chủ đầu tư áp dụng công nghệ số để tiếp nhận hồ sơ trực tuyến.

Do đó, một trong những vấn đề gây tranh cãi nhất trong chính sách nhà ở xã hội hiện nay là điều kiện về thu nhập. Theo quy định mới nhất, người muốn mua nhà ở xã hội phải có thu nhập dưới 15 triệu đồng mỗi tháng, tăng từ mức 11 triệu đồng trong luật cũ. Tuy nhiên, con số này lại tạo ra một nghịch lý kỳ lạ: người đủ nghèo để được mua thì không đủ tiền để trả góp, còn người có khả năng tài chính lại không đủ nghèo để được quyền mua.

Một công nhân tại khu công nghiệp chia sẻ trên diễn đàn bất động sản rằng anh phải tăng ca gần 100 giờ mỗi tháng để có mức lương hơn 16 triệu đồng. Với mức thu nhập này, anh vừa phải đóng thuế thu nhập cá nhân, vừa không đủ điều kiện mua nhà ở xã hội. Trong khi đó, nếu giảm giờ làm để thu nhập xuống dưới 15 triệu, anh lại không đủ tiền để trả góp hàng tháng.

Giá bán nhà ở xã hội tuy được gọi là rẻ hơn so với nhà thương mại, nhưng vẫn ở mức cao so với thu nhập của nhiều người. Tại một số dự án ở Hà Nội, giá dao động từ 12 đến 16 triệu đồng mỗi mét vuông. Với một căn hộ 60 mét vuông, tổng giá trị có thể lên tới gần 1 tỷ đồng. Đối với người có thu nhập dưới 15 triệu đồng mỗi tháng, con số này gần như nằm ngoài tầm với, kể cả khi được hỗ trợ vay vốn ưu đãi.

Hơn nữa, điều kiện về cư trú và hồ sơ giấy tờ phức tạp khiến lao động ở các khu công nghiệp, những người thực sự cần nhà ở xã hội, hầu như không thể tiếp cận được chính sách này. Trong khi đó, những người có thu nhập cao hơn, đủ khả năng kinh tế, lại bị loại khỏi danh sách đối tượng được hưởng ưu đãi.

Sau khi vượt qua được rào cản về hồ sơ và điều kiện, người dân lại phải đối mặt với thử thách cuối cùng và cũng là khó nhất: bốc thăm. Khi số lượng hồ sơ hợp lệ nhiều hơn số căn hộ mở bán, chủ đầu tư buộc phải tổ chức bốc thăm để lựa chọn người mua.

Tại dự án nhà ở xã hội NHS Trung Văn vào tháng 5/2023, hơn 1.300 người phải bốc thăm để tranh giành 149 suất mua nhà, tỷ lệ chọi lên tới gần 9:1. Tình cảnh tương tự cũng xảy ra tại dự án Ecogarden ở Huế, nơi 243 người đăng ký nhưng chỉ có 40 căn hộ được mở bán, thậm chí có căn hộ thu hút đến 29 hồ sơ cạnh tranh.

Chị X, 30 tuổi, ở Hà Đông, ví hành trình mua nhà ở xã hội như chơi xổ số. Khi bốc trúng được căn hộ hơn 70 mét vuông, chị đã hét to ngay giữa nhà thi đấu Cầu Giấy. Nhưng bên cạnh những niềm vui ngắn ngủi đó là vô số khuôn mặt buồn bã của những người bốc trượt, những người đã bỏ công sức, thời gian và hy vọng vào một cơ hội mong manh.

Mới đây nhất, vào ngày 24/11, dự án nhà ở xã hội Rice City Long Châu ở Hà Nội đã tổ chức lễ bốc thăm trực tuyến đầu tiên. Với gần 2.100 hồ sơ hợp lệ và 1.951 căn hộ, tỷ lệ trúng thưởng lên tới hơn 94%, cao hơn nhiều so với các dự án trước đó. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa là mọi người đều có cơ hội công bằng. Nhiều người đã phải dành năm ngày liên tiếp, ngồi trước máy tính từ sáng đến tối để nộp hồ sơ trực tuyến vì hệ thống liên tục báo quá tải.

Bên cạnh đó, một vấn đề nghiêm trọng khác đang làm xói mòn niềm tin của người dân vào chương trình nhà ở xã hội là sự thiếu minh bạch trong quy trình phân bổ. Một người dân tại Hà Nội đã chia sẻ trải nghiệm đầy thất vọng của mình trong hành trình hai tháng mua nhà ở xã hội. Theo người này, việc chủ đầu tư không công bố tiêu chí xét duyệt hồ sơ ban đầu, tổng số hồ sơ hợp lệ, danh sách đủ điều kiện và kết quả bốc thăm đã biến toàn bộ quy trình thành một hộp đen.

Trong quá trình chờ đợi, người này liên tục nghe những câu chuyện về việc có người được quen biết gọi điện để đăng ký ngay, về những suất ngoại giao và cửa sau mà mình không thể tiếp cận được. Khi đi làm thủ tục xác nhận thu nhập, cán bộ thẳng thắn nói rằng phải mất ít nhất một tháng mới có kết quả và cho biết nhiều người đã làm cách đây cả tháng. Điều này khiến người không có quen biết, không có thông tin nội bộ đã chậm một nhịp ngay từ vạch xuất phát.

Bộ Xây dựng cũng đã cảnh báo về tình trạng cò mồi, môi giới nhận tiền lo hồ sơ, rao bán suất ngoại giao trái phép đang ngày càng phổ biến. Nếu không được chấn chỉnh kịp thời, những hành vi này sẽ làm méo mó chính sách, ảnh hưởng nghiêm trọng đến lòng tin của người dân và gây khó khăn cho công tác quản lý nhà nước.

Theo kế hoạch của Chính phủ, đến năm 2030, cả nước sẽ phát triển được 1 triệu căn nhà ở xã hội. Con số này tuy đầy tham vọng, nhưng nếu không kèm theo những cải cách mạnh mẽ về chính sách và cơ chế thực hiện, giấc mơ an cư của hàng triệu người lao động sẽ vẫn còn phải phụ thuộc vào may mắn trong những lần bốc thăm căng thẳng.

Hoàng Nguyễn