Minh bạch nguồn gốc và tiêu chuẩn xanh: Lối thoát khỏi bẫy sản lượng của nông sản Việt
Kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản 8 tháng đầu năm 2026 đạt gần 49,31 tỷ USD, nhưng câu chuyện cà phê tăng lượng xuất bán nhưng sụt giảm nguồn thu là hồi chuông cảnh báo: nông sản Việt buộc phải thoát khỏi tư duy bán thô giá rẻ để bước vào cuộc đua chuẩn hóa dữ liệu và cam kết phát thải thấp.
Nghịch lý tăng lượng giảm thu và giới hạn của tư duy bán thô
Số liệu 8 tháng đầu năm 2026 từ Bộ Nông nghiệp và Môi trường ghi nhận tổng kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản đạt gần 49,31 tỷ USD, tăng 7% so với cùng kỳ năm 2025. Trong đó, rau quả bứt phá mạnh 24,9% khi đạt 6,02 tỷ USD, còn cà phê cũng chạm mốc khoảng 6 tỷ USD. Tuy nhiên, ngành cà phê lại phơi bày một nghịch lý đáng suy ngẫm: dù lượng xuất khẩu tăng 13,1%, giá trị thu về lại giảm 9,1%. Diễn biến này khẳng định việc dồn dập đưa sản lượng thô ra thị trường quốc tế không còn đồng nghĩa với việc gia tăng lợi nhuận.
Giai đoạn 2022 - 2025, xuất khẩu nông sản từng duy trì tốc độ tăng trưởng ấn tượng 15% đến 16% mỗi năm nhờ lợi thế tự nhiên với 1,2 triệu ha cây ăn trái cho 13 triệu tấn quả mỗi năm xuất đi 60 nước, cùng các mặt hàng chiến lược như gạo, điều, tiêu, cà phê hiện diện tại hơn 150 quốc gia. Thế nhưng, khi thị trường toàn cầu siết chặt tiêu chuẩn kỹ thuật, lợi thế đất đai và nhân công rẻ đã chạm trần giới hạn, buộc người sản xuất không thể tiếp tục dựa dẫm vào sản lượng để cạnh tranh.
Hàng rào xanh toàn cầu và sự kết thúc của những lựa chọn tự nguyện
Sức ép lớn nhất của doanh nghiệp xuất khẩu hiện nay chuyển từ khâu tìm kiếm khách hàng sang việc vượt qua các rào cản kỹ thuật phi thuế quan. Tại các thị trường trọng điểm như Liên minh châu Âu và Hoa Kỳ, các quy chuẩn về kiểm dịch động thực vật, vệ sinh dịch tễ liên tục được nâng cấp. Những bộ luật khắt khe như Quy định chống phá rừng của châu Âu, Cơ chế điều chỉnh carbon biên giới hay các biện pháp gỡ thẻ vàng IUU đã biến tiêu chuẩn xanh từ một lựa chọn tự nguyện nhằm đánh bóng hình ảnh thành điều kiện pháp lý bắt buộc để hàng hóa được thông quan.
Người tiêu dùng tại các quốc gia phát triển đang ưu tiên tuyệt đối cho thực phẩm sạch, tiện lợi, ít phát thải và truy vết được xuất xứ. Sự thay đổi này trở thành bộ lọc tự nhiên: nhà phân phối sẵn sàng trả giá cao cho chuỗi cung ứng bền vững từ hạt giống đến bàn ăn, nhưng sẽ lập tức quay lưng với sản phẩm mập mờ dữ liệu canh tác hoặc lạm dụng hóa chất.
Chống gian lận nguồn gốc: Từ cuộc chiến nhãn mác đến hồ sơ số
Xu hướng tiêu dùng xanh cũng đang lan rộng tại thị trường nội địa khi người dân thành thị sẵn sàng chi trả nhiều hơn cho nông sản sạch, nhưng thị trường lại đối mặt với tình trạng loạn nhãn mác tự phong. Thống kê kiểm tra thị trường từ năm 2022 đến hết tháng 5/2026 cho thấy cơ quan chức năng đã thực hiện gần 7.000 cuộc kiểm tra trên thị trường mỹ phẩm và hàng hóa tiêu dùng, xử phạt hơn 132,5 tỷ đồng, trong đó phần lớn vi phạm bắt nguồn từ việc mập mờ nhãn mác và không chứng minh được nguồn gốc.
Thực tế chứng minh tem giấy dán bên ngoài hoàn toàn bất lực trước gian lận thương mại. Để bảo vệ niềm tin người tiêu dùng trong kỷ nguyên mua sắm trực tuyến, mỗi sản phẩm cần có một lý lịch điện tử hoàn chỉnh, số hóa toàn bộ hành trình từ giống cây, nhật ký chăm bón, tọa độ thửa ruộng đến ngày thu hoạch và phân phối nhằm tạo cơ chế kiểm chứng độc lập theo thời gian thực.
Hạ tầng dữ liệu quốc gia: Xương sống cho thương hiệu nông sản Việt
Để giải quyết tình trạng manh mún thông tin, Hệ thống truy xuất nguồn gốc nông sản quốc gia vận hành từ ngày 1/7/2026 đang tạo nền móng số hóa cho toàn ngành. Nền tảng đã kết nối với 9 đơn vị công nghệ và 4 doanh nghiệp lớn gồm Thaibinh Seed, Lộc Trời, Masan và Thiên Vương. Sau giai đoạn thử nghiệm tại 5 địa phương trọng điểm gồm Hà Nội, Thái Nguyên, Hưng Yên, Quảng Ninh và Đắk Lắk với 48.754 sản phẩm, hệ thống hiện đã mở rộng với báo cáo từ 24 trên 34 tỉnh, thành phố, tích lũy dữ liệu của 158.234 sản phẩm thuộc 18.524 dòng hàng từ 200 doanh nghiệp và 2.948 hộ nông dân, hợp tác xã.
Tuy vậy, điểm nghẽn hạ tầng vẫn tồn tại khi tại Hà Nội, trong số hơn 3.000 cơ sở với trên 12.000 sản phẩm, mới chỉ có khoảng 5% đạt chuẩn kỹ thuật để liên thông trực tiếp với cổng dữ liệu của Bộ. Nhiệm vụ cấp bách hiện nay là hoàn thiện chuẩn kết nối API, thống nhất bộ chỉ tiêu dữ liệu trên nguyên tắc tạo lập 1 lần nhưng khai thác dùng chung nhiều lần. Xây dựng thương hiệu nông sản Việt hôm nay đòi hỏi 2 tấm hộ chiếu bắt buộc: quy trình canh tác giảm phát thải và dữ liệu số minh bạch, giúp búp chè, hạt gạo tự tin bước vào các thị trường cao cấp nhất thế giới.
Bảo An
