Minh bạch nguồn gốc hàng hóa – chìa khóa bảo vệ người tiêu dùng

Theo dõi KT&TD trên

Việc minh bạch nguồn gốc hàng hóa đã vượt xa khỏi những nhãn dán thông thường để trở thành một "hộ chiếu" sinh tồn cho doanh nghiệp và là tấm lá chắn vững chắc nhất bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

Những con số thống kê từ năm 2025 phản ánh rõ mức độ nghiêm trọng của vấn đề. Theo số liệu từ Bộ Công Thương, trong năm 2025, lực lượng Quản lý thị trường đã kiểm tra hơn 27.500 vụ, xử lý trên 23.400 vụ vi phạm, thu nộp ngân sách gần 372 tỷ đồng. Vi phạm chủ yếu là hàng giả, hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, hàng không rõ nguồn gốc, vi phạm về giá và an toàn thực phẩm.

Đáng lo ngại hơn, các thủ đoạn làm hàng giả ngày càng tinh vi: từ làm giả tem truy xuất, sử dụng mã QR trùng lặp, cho đến phân phối qua thương mại điện tử và mạng xã hội khiến việc kiểm soát trở nên khó khăn hơn bao giờ hết. Vi phạm trên các nền tảng thương mại điện tử và mạng xã hội tiếp tục gia tăng, đặc biệt qua hoạt động livestream bán hàng với các chiêu thức quảng cáo thổi phồng, gắn mác "hàng xách tay", "nhà làm", "sạch 100%", hoặc sử dụng KOL, KOC để đánh vào tâm lý người tiêu dùng.

Ngày 10/12/2025, Quốc hội đã thông qua Luật Thương mại điện tử lần đầu tiên Việt Nam có một đạo luật riêng điều chỉnh toàn diện lĩnh vực này. Luật chính thức có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, đánh dấu bước ngoặt pháp lý quan trọng nhất trong lịch sử thương mại số của quốc gia.

Về minh bạch nguồn gốc hàng hóa, luật mới đặt ra nhiều quy định then chốt. Người bán chỉ được phép hoạt động sau khi đã xác thực danh tính điện tử đầy đủ. Người livestream bán hàng phải được chủ quản nền tảng xác thực danh tính, lưu trữ dữ liệu hình ảnh, âm thanh và không được cung cấp thông tin gian dối hoặc gây nhầm lẫn về chất lượng, công dụng hàng hóa. Với hàng hóa xuyên biên giới, các nền tảng nước ngoài có hoạt động đáng kể tại Việt Nam phải thành lập pháp nhân hoặc chỉ định đại diện trong nước; trường hợp không có hiện diện thương mại, phải thực hiện ký quỹ để bảo đảm bồi thường thiệt hại cho người tiêu dùng.

Đây là bước chuyển quan trọng: từ thị trường mà "người bán ẩn danh, hàng hóa không rõ nguồn gốc, khó truy trách nhiệm khi xảy ra tranh chấp" sang một môi trường mà danh tính và trách nhiệm pháp lý được gắn liền với mỗi giao dịch.

Song hành với khung pháp lý, công nghệ đang được huy động mạnh mẽ để giải bài toán minh bạch nguồn gốc. Bộ Công an đã đề xuất triển khai mã định danh sản phẩm, hàng hóa (UID) một mã truy vết được tạo tự động trên Nền tảng quốc gia về định danh, xác thực và truy xuất nguồn gốc. Đây có thể được xem là "căn cước số" của hàng hóa: mỗi tổ chức, cá nhân tham gia hệ thống sẽ được cấp một mã định danh số duy nhất, kèm theo khóa bảo mật để xác thực và tạo lập bằng chứng số trong suốt quá trình lưu thông hàng hóa. Đặc biệt, UID có khả năng định danh đến từng đơn vị sản phẩm hoặc theo từng lô sản xuất, nghĩa là "hành trình" của mỗi sản phẩm từ nhà máy đến tay người tiêu dùng đều có thể được theo dõi và xác minh rõ ràng.

Đồng thời, Chương trình quốc gia về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng giai đoạn 2026–2030, được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt đầu năm 2026, cũng đặt mục tiêu xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu truy xuất nguồn gốc hàng hóa quốc gia và hộ chiếu số sản phẩm, đồng thời ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong công tác bảo vệ người tiêu dùng. Chương trình cũng đặt chỉ tiêu thực hiện tối thiểu 50 hoạt động khảo sát, thử nghiệm chất lượng hàng hóa mỗi năm để kịp thời cảnh báo rủi ro cho người dân.

Xu hướng thị trường cũng đang xác nhận điều này. Theo báo cáo của Cube Asia, tỷ trọng hàng chính hãng trong thương mại điện tử đã tăng từ 12% năm 2020 lên khoảng 30% vào năm 2025, và 9/10 người dùng cho biết họ ưu tiên mua sắm tại các gian hàng chính hãng, sẵn sàng chi trả cao hơn để đảm bảo chất lượng. Các nền tảng lớn như Shopee, Lazada hay TikTok Shop cũng đang điều chỉnh quy trình xác thực người bán, siết kiểm soát nội dung livestream và tăng cường kết nối dữ liệu với cơ quan quản lý phản ánh xu hướng chuyển dịch rõ nét từ "tăng trưởng người dùng" sang "tăng trưởng chất lượng".

Dù khung pháp lý ngày càng hoàn thiện và công nghệ ngày càng tiến bộ, người tiêu dùng vẫn là tuyến phòng thủ đầu tiên và quan trọng nhất của chính mình. Biết cách đọc nhãn hàng hóa, kiểm tra mã QR truy xuất nguồn gốc, ưu tiên mua tại các gian hàng chính hãng trên sàn thương mại điện tử uy tín, và không bị cuốn theo những lời quảng cáo thiếu căn cứ trong các buổi livestream đó là những kỹ năng tiêu dùng thiết yếu trong thời đại số.

Xu hướng người tiêu dùng cũng đang thay đổi tích cực. Không ít người mua hàng hiện nay không chỉ quan tâm đến giá cả mà còn chú trọng hơn đến nguồn gốc, thành phần và quy trình sản xuất. Hành động đơn giản như dừng lại hỏi kỹ về xuất xứ, đọc thành phần trước khi mua, hay ưu tiên các sản phẩm có chứng nhận chất lượng rõ ràng, đó chính là sức mạnh tập thể có thể đẩy lùi hàng giả ra khỏi thị trường hiệu quả hơn bất kỳ đợt kiểm tra nào.

Năm 2026 là năm bản lề của thương mại Việt Nam: pháp luật được siết chặt, công nghệ truy xuất nguồn gốc được triển khai rộng rãi hơn, và người tiêu dùng ngày càng có ý thức hơn về quyền lợi của mình. Bộ Công Thương xác định rõ định hướng: phát triển thương mại điện tử bền vững cần song hành giữa "siết" quản lý và khuyến khích kinh doanh chân chính, xây dựng thị trường số minh bạch, lành mạnh và an toàn cho người tiêu dùng.

Sự thay đổi lớn nhất của thị trường giai đoạn này nằm ở niềm tin. Một thị trường mà người mua có thể truy vết người bán, kiểm chứng nguồn gốc hàng hóa và đảm bảo giao dịch minh bạch sẽ có sức hút bền vững hơn bất kỳ chiến dịch giảm giá nào. Và chìa khóa để mở cánh cửa ấy chính là sự minh bạch nguồn gốc hàng hóa, được đảm bảo bởi luật pháp, công nghệ, doanh nghiệp và ý thức của từng người tiêu dùng.

Hoàng Nguyễn