Khi chén trà ủ ấm ký ức Tết xưa

Theo dõi KT&TD trên

Chén trà ngày Tết vì thế không chỉ là hương vị thưởng thức, mà còn là nơi đánh thức ký ức, lắng đọng cảm xúc và gìn giữ những giá trị truyền thống trong sâu thẳm mỗi người.

Giữa cuộc sống hiện đại đầy đủ và sung túc hôm nay, khi các danh trà từ khắp mọi miền đất nước hay những loại trà nhập khẩu đắt đỏ luôn sẵn sàng trên bàn tiếp khách, thì đâu đó trong tâm thức của những người hoài cổ, hương vị của ấm trà Tết xưa vẫn là một miền ký ức day dứt và đẹp đẽ. Đó là thứ hương vị được chắt chiu từ sự khắc nghiệt của thiên nhiên, từ sự khan hiếm của thời bao cấp và từ bàn tay tảo tần của những người bà, người mẹ trong những ngày đông giá rét. Câu chuyện về trà Tết xưa không chỉ là chuyện về vị giác, mà là câu chuyện của văn hóa, của tình thân và sự trân trọng những giá trị mộc mạc.

Chè Đông - Món quà tinh túy bị lãng quên của thời gian

Để hiểu được giá trị của ấm trà Tết những năm tháng cũ, cần phải nhìn lại quy luật sinh trưởng của cây chè trong cái rét đặc trưng của vùng trung du Bắc Bộ. Khác với sự dồi dào quanh năm như hiện tại, trà ngày xưa phụ thuộc hoàn toàn vào "nhịp thở" của đất trời. Theo chu kỳ tự nhiên, sau tiết Sương giáng (thường vào cuối tháng 10 dương lịch), cây chè sau một năm cống hiến những lứa búp xanh non sẽ bắt đầu bước vào giai đoạn ngủ đông. Thời tiết trở nên khắc nghiệt, sương muối và gió bấc làm những búp non vừa nhú bị cháy xém hoặc chững lại, không thể phát triển. Thông thường, khoảng một tháng sau tiết Sương giáng, người nông dân sẽ tiến hành đốn chè để cây nghỉ ngơi, dưỡng sức cho vụ xuân năm sau.

Chính vì quy luật này mà khái niệm "chè Xuân" uống vào dịp Tết Nguyên đán thực chất là một sự hiểu lầm hoặc chỉ có ở những vùng khí hậu rất đặc thù. Bởi lẽ, chè xuân chính vụ chỉ bật búp sau khi cây đã được đốn và thấm đẫm những cơn mưa xuân, thường phải đợi đến sau tiết Lập Xuân cả tháng mới có thể thu hái.

Vậy thứ trà mà ông cha ta thường dùng để đãi khách trong ba ngày Tết là gì? Đó chính là "chè lưu", hay còn gọi là chè Đông. Đây là những búp chè hiếm hoi được hái từ những cây chè cố tình để lưu, không đốn, hoặc những búp tôm mập mạp, kiên cường nhú lên từ nách lá giữa cái lạnh căm căm. Số lượng chè lưu vô cùng ít ỏi, không đủ để hái rầm rộ thành từng luống, từng nương như chính vụ, mà đòi hỏi sự kiên nhẫn tìm kiếm, nhặt nhạnh từng chút một. Chính sự khan hiếm và quá trình sinh trưởng chậm rãi trong giá lạnh đã khiến búp chè tích tụ được hàm lượng dưỡng chất cô đọng nhất, tạo nên hương vị đậm đà, chát sâu nhưng ngọt hậu rất riêng biệt.

Ký ức về những mùa "mót chè" trong gió bấc

Hình ảnh những đứa trẻ nông thôn đi "mót chè" trong những ngày đông tháng giá là một bức tranh sinh động và đầy cảm xúc của nông thôn Việt Nam thời kỳ trước. Khi người lớn bận rộn với công việc đồng áng cuối năm hoặc không bõ công lên đồi nhặt vài lạng chè lẻ tẻ, nhiệm vụ ấy được giao lại cho trẻ con. Trong cái lạnh thấu xương của gió mùa đông bắc, những đứa trẻ với trang phục mong manh, chân trần hoặc đi những đôi dép nhựa cũ, vẫn hăng hái đeo chiếc làn tế bên hông, tay cầm nọt rơm giữ lửa để sưởi ấm, rủ nhau lên đồi.

Để chống lại cái lạnh, những bước chân sáo nhảy nhót, tiếng cười đùa vang vọng cả một vùng đồi vắng. Những ngón tay trẻ thơ gầy guộc, nứt nẻ vì hanh heo, thoăn thoắt lẩy từng tôm chè chắc nịch, nâu sẫm màu sương gió bỏ vào làn. Niềm vui của những buổi chiều mót chè không chỉ nằm ở thành quả thu được để mang về cho bà, cho mẹ, mà còn ở những khoảnh khắc hòa mình vào thiên nhiên. Đó là khi lũ trẻ bắt gặp những bông hoa chè trắng muốt, nhụy vàng rực rỡ đang độ đọng mật. Vị ngọt lành của mật hoa chè là thức quà vặt xa xỉ của tuổi thơ nghèo khó, để lại trên khuôn mặt lấm lem những vệt phấn hoa vàng óng và tiếng cười giòn tan. Những nương chè của nông trường hay hợp tác xã, nơi thường đốn muộn hơn chè dân, trở thành "sân chơi" và "kho báu" để đám trẻ vừa làm vừa chơi trốn tìm giữa những luống chè xanh ngắt. Sự hồn nhiên ấy đã thấm vào từng búp chè, làm nên một phần hương vị của ký ức.

Bếp lửa hồng và nghệ thuật chế biến thủ công

Nếu như nguyên liệu là sự chắt chiu của thiên nhiên và công sức con người, thì quy trình chế biến trà Tết xưa lại là một nghệ thuật của sự tỉ mỉ và kiên nhẫn. Không có máy vò, máy sấy hiện đại, tất cả đều dựa vào đôi bàn tay khéo léo và kinh nghiệm của những người bà, người mẹ. Chè tôm mang về được đổ ngay vào chảo gang dày đặt trên bếp củi đỏ lửa để sao chín. Tiếng chè reo lách tách trong chảo, mùi hương thơm ngào ngạt lan tỏa khắp không gian nhà ngói ba gian, quyện vào cái lạnh của buổi chiều đông tạo nên một không khí ấm cúng lạ thường.

Sau khi sao chín, chè được đổ ra nong tre. Tại đây, công đoạn vò tay bắt đầu. Người làm trà dùng đôi bàn tay trần vò nát những búp chè nóng hổi cho đến khi chúng xoăn tít lại, nhựa chè tiết ra phủ đều lên mặt lá. Tiếp đó, chè được rải lên những chiếc nong thưa để sấy trên than hồng hoặc sấy bằng cỏ tế cho đến khi gần khô. Cuối cùng, mẻ chè lại được đưa trở lại chảo gang để sao suốt – công đoạn quyết định đến độ giòn, màu sắc và hương thơm của thành phẩm. Chè sao xong được sảy sạch cám, để nguội tự nhiên trong tiết trời hanh hao rồi được gói ghém cẩn thận trong nhiều lớp giấy báo, cất kỹ vào vại sành bịt kín miệng. Mỗi gia đình chỉ có một vài lạng, nhiều lắm là một cân chè loại này, được coi như báu vật chỉ dành để tiếp khách quý hoặc dùng trong ba ngày Tết thiêng liêng.

Sự tiếp nối của văn hóa thưởng trà

Ngày nay, khi kinh tế phát triển, văn hóa thưởng trà của người Việt đã bước sang một trang mới với sự đa dạng và phong phú chưa từng có. Những vùng trà danh tiếng như Tân Cương (Thái Nguyên), Shan Tuyết (Hà Giang, Yên Bái), hay các dòng trà ô long cao cấp tại Lâm Đồng đã cung cấp cho thị trường những sản phẩm tuyệt hảo. Người tiêu dùng có thể dễ dàng thưởng thức hương cốm non nồng nàn, vị tiền chát hậu ngọt thanh tao hay sắc nước xanh trong như ngọc bích. Sự kết hợp giữa tài trí của con người Việt Nam hiện đại với ưu đãi của thiên nhiên đã nâng tầm cây chè Việt, đưa trà Việt vươn xa ra thế giới.

Tuy nhiên, giữa muôn vàn hương vị ấy, vị trà lưu, trà đông của ngày Tết xưa vẫn giữ một vị trí độc tôn trong tâm khảm của những người đã đi qua thời gian khó. Đó là vị trà không trong veo, không xanh ngắt mà có màu vàng sánh đậm đà như mật ong, vị chát đượm ngay đầu lưỡi nhưng để lại hậu ngọt sâu lắng, mộc mạc nơi cuống họng. Hương vị ấy gói ghém cả một thời kỳ lịch sử, cả sự tảo tần của ông bà cha mẹ và những ký ức tuổi thơ trong trẻo. Nó nhắc nhở thế hệ hôm nay về giá trị của sự lao động, của lòng hiếu khách và sự trân trọng những gì bình dị nhất. Dẫu cuộc sống có đổi thay, những giá trị tinh thần kết tinh trong chén trà Tết vẫn luôn là sợi dây kết nối bền chặt giữa quá khứ, hiện tại và tương lai, làm nên bản sắc văn hóa đậm đà của dân tộc.

Bảo An