OCOP trước bài toán nâng cấp chuỗi giá trị trong bối cảnh hội nhập

Theo dõi KT&TD trên

Tuy nhiên, khi đặt trong bối cảnh thị trường, đặc biệt là thị trường xuất khẩu, nhiều sản phẩm vẫn bộc lộ hạn chế về quy mô, năng lực quản trị và khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn thương mại hiện đại.

Điểm nghẽn từ quy mô sản xuất và hạ tầng thương mại

Sau hơn hai thập kỷ tiếp thu mô hình “Mỗi làng một sản phẩm” của nhiều quốc gia châu Á, Chương trình Mỗi xã một sản phẩm (OCOP) của Việt Nam đã đạt được những kết quả đáng kể về mặt số lượng. Tuy nhiên, đằng sau bức tranh tăng trưởng đó là một thực tế đáng suy ngẫm: phần lớn sản phẩm OCOP vẫn chưa vượt qua được “lằn ranh địa phương”, khó tiếp cận các thị trường có giá trị cao, đặc biệt là thị trường quốc tế.

Tính đến nay, hệ thống OCOP cả nước đã ghi nhận hàng chục nghìn sản phẩm được xếp hạng. Tuy nhiên, hơn 70% trong số này mới chỉ đạt mức 3 sao, cấp độ chủ yếu phục vụ thị trường nội tỉnh. Trong khi đó, số sản phẩm 5 sao, đủ tiêu chuẩn hướng tới xuất khẩu, chỉ chiếm khoảng 0,5%.

Cơ cấu này cho thấy sự mất cân đối rõ rệt trong quá trình phát triển OCOP. Số lượng sản phẩm tăng nhanh, nhưng chất lượng và quy mô lại chưa theo kịp. Chuỗi giá trị OCOP vì vậy đang “phình to” ở phân khúc thấp, nơi giá trị gia tăng còn hạn chế, trong khi phần đỉnh – nơi hội tụ các sản phẩm có khả năng cạnh tranh quốc tế vẫn đang bị “thắt nghẽn”.

Nguyên nhân cốt lõi của tình trạng này xuất phát từ chính cấu trúc chủ thể OCOP. Phần lớn sản phẩm hiện nay do hợp tác xã, doanh nghiệp nhỏ và vừa hoặc hộ kinh doanh cá thể sản xuất. Đây là lực lượng quan trọng trong việc gìn giữ tri thức bản địa và bản sắc vùng miền, song cũng đối mặt với nhiều hạn chế về vốn, công nghệ và năng lực quản trị.

Việc sản xuất còn mang tính nhỏ lẻ, thiếu tiêu chuẩn hóa khiến nhiều chủ thể OCOP khó đáp ứng yêu cầu về sản lượng lớn, chất lượng đồng đều và tính ổn định của đơn hàng – những điều kiện tiên quyết để tham gia chuỗi cung ứng hiện đại. Không ít hợp tác xã vẫn dựa nhiều vào kinh nghiệm truyền thống, thiếu đào tạo bài bản, dẫn đến chất lượng sản phẩm chưa đồng nhất và khó duy trì lâu dài.

Bên cạnh đó, hạ tầng thương mại và logistics tiếp tục là “điểm nghẽn” lớn. Đặc thù của OCOP gắn với vùng sâu, vùng xa – nơi có lợi thế nguyên liệu nhưng lại hạn chế về kho bãi, bảo quản, đặc biệt là hệ thống kho lạnh. Chi phí logistics cao không chỉ làm giảm sức cạnh tranh về giá mà còn gia tăng rủi ro về chất lượng trong quá trình vận chuyển liên vùng hoặc xuất khẩu.

Từ tư duy địa phương đến tầm nhìn toàn cầu

Một hạn chế mang tính chiến lược khác là tư duy sản xuất chưa theo kịp tín hiệu thị trường. Không ít chủ thể OCOP vẫn tiếp cận theo hướng “bán cái mình có”, thay vì “bán cái thị trường cần”. Điều này dẫn đến tình trạng trùng lặp sản phẩm giữa các địa phương, đặc biệt ở các nhóm hàng như tinh dầu, nghệ hay thảo dược, làm gia tăng cạnh tranh nội bộ và phân tán thị phần.

PGS. TS Nguyễn Thường Lạng cho rằng, sản phẩm OCOP cần được đặt trong một tầm nhìn rộng hơn: “Sản phẩm có thể mang nguồn gốc địa phương, nhưng tư duy và chiến lược phải hướng tới thị trường toàn cầu.” Theo ông, chênh lệch giá trị giữa thị trường trong nước và quốc tế là động lực quan trọng để thay đổi cách làm. “Một quả thanh long ở Việt Nam có giá khoảng 10.000 đồng, nhưng nếu đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn, hoàn toàn có thể bán tới 5 USD tại Mỹ,” ông dẫn chứng.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, doanh nghiệp cần được xác định là “đầu tàu” trong chuỗi giá trị OCOP, đóng vai trò đầu tư công nghệ, chuẩn hóa quy trình và mở rộng hệ thống phân phối. Ngược lại, các hợp tác xã cần tái cấu trúc, tăng cường liên kết để trở thành “vệ tinh”, cung ứng nguyên liệu và sản lượng ổn định cho doanh nghiệp.

Trong bối cảnh chuyển đổi số, thương mại điện tử và các nền tảng xuyên biên giới được xem là công cụ quan trọng giúp OCOP rút ngắn khoảng cách với thị trường quốc tế. Song song với đó, hệ thống thương vụ Việt Nam ở nước ngoài cần được phát huy hiệu quả hơn trong việc cung cấp thông tin thị trường và kết nối trực tiếp với các nhà phân phối lớn.

Về dài hạn, việc kiến tạo một hệ sinh thái chính sách đồng bộ, đi vào chiều sâu, từ tín dụng ưu đãi, hỗ trợ máy móc thiết bị đến phát triển các cụm sản xuất chuyên biệt cho OCOP sẽ là nền tảng để chương trình này chuyển từ tăng trưởng theo chiều rộng sang chiều sâu, từng bước nâng cao vị thế sản phẩm địa phương Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu.