"Tiêu trước, trả sau" qua mã QR: Lợi ích và những rủi ro cần lưu ý

Theo dõi KT&TD trên

Mô hình "mua trước, trả sau" (Buy Now Pay Later - BNPL) đang mở rộng nhanh từ thương mại điện tử ra hàng trăm nghìn điểm bán vật lý nhờ tích hợp vào hạ tầng thanh toán QR, nhưng cùng với sự tiện lợi, giới chuyên gia cũng liên tục cảnh báo về nguy cơ chi tiêu mất kiểm soát và nợ xấu.

Không còn là sân chơi riêng của các công ty tài chính tiêu dùng, mô hình "quét trước, trả sau" qua mã QR hiện có sự tham gia của cả ngân hàng thương mại, công ty tài chính và ví điện tử. Home PayLater của Home Credit cho phép khách hàng quét nhiều loại mã QR khác nhau như VietQR, QR ngân hàng hay QR ví điện tử để thanh toán, với hạn mức cấp trước lên đến 25 triệu đồng và mạng lưới chấp nhận thanh toán tại hơn 700.000 điểm bán trên toàn quốc, từ siêu thị, cửa hàng tiện lợi đến quán ăn.

Ở khối ngân hàng, sản phẩm QR Trả Sau của MB cho phép khách hàng sử dụng hạn mức được cấp để quét mã QR thanh toán tại mọi điểm chấp nhận QR trên toàn quốc, hạn mức tối đa 100 triệu đồng và được miễn lãi lên đến 35 ngày. Trong khi đó, Ví Trả Sau - sản phẩm hợp tác giữa TPBank, Ngân hàng số MBV và ví MoMo - cho phép người dùng chuyển đổi nguồn tiền thanh toán sang hạn mức trả sau ngay trên màn hình quét mã QR tại cửa hàng, siêu thị, trung tâm thương mại. Sự tham gia đồng thời của nhiều loại hình tổ chức tín dụng cho thấy BNPL qua mã QR đang trở thành một hạ tầng thanh toán được xây dựng song song với hệ thống QR chuyển khoản thông thường, chứ không còn là sản phẩm ngách.

Theo Research & Market, giá trị thị trường BNPL tại Việt Nam đạt khoảng 1,32 tỷ USD vào cuối năm 2023 và được một số dự báo khác ước tính có thể đạt khoảng 1,5 tỷ USD vào năm 2026, đưa Việt Nam vào nhóm quốc gia Đông Nam Á có tốc độ tăng trưởng chi tiêu BNPL cho thương mại điện tử dự báo cao nhất khu vực. Một nghiên cứu công bố đầu năm 2026 cũng ghi nhận BNPL không còn giới hạn trong không gian trực tuyến mà đang thâm nhập mạnh vào các cửa hàng vật lý thông qua mã QR và các phương thức thanh toán không tiếp xúc, góp phần hình thành mô hình mua sắm đa kênh và có thể giúp nhà bán lẻ gia tăng tỷ lệ chuyển đổi cũng như giá trị đơn hàng trung bình lên đến 20%.

Đà tăng trưởng của BNPL diễn ra trong bối cảnh Việt Nam đẩy mạnh mục tiêu thanh toán không dùng tiền mặt và số hóa ngành ngân hàng. Về khung pháp lý cho các mô hình fintech nói chung, Chính phủ đã ban hành Nghị định 94/2025/NĐ-CP quy định về cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) trong lĩnh vực ngân hàng, cho phép tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài và công ty fintech được Ngân hàng Nhà nước cấp giấy chứng nhận tham gia thử nghiệm sản phẩm, dịch vụ mới trong một phạm vi và thời hạn được giám sát chặt chẽ, được kỳ vọng trở thành động lực thúc đẩy đổi mới sáng tạo, phổ cập tài chính một cách minh bạch, an toàn.

Với người mua, lợi ích rõ nhất của BNPL qua mã QR là sự tiện lợi và tính linh hoạt về thanh khoản: có thể chi trả cho nhu cầu mua sắm, hóa đơn hay dịch vụ đi lại ngay lập tức mà không cần chứng minh thu nhập hay chờ tiền về tài khoản, đồng thời tận dụng thời gian miễn lãi để chủ động sắp xếp dòng tiền cá nhân. Với nhà bán lẻ, việc tích hợp BNPL vào các mã QR sẵn có giúp giữ trải nghiệm thanh toán liền mạch, không đòi hỏi thiết bị hay quy trình riêng, trong khi vẫn có thể tăng tỷ lệ chốt đơn và giá trị giỏ hàng nhờ chia nhỏ áp lực chi trả cho khách hàng.

Song song với sự tiện lợi, nhiều nghiên cứu và cơ quan quản lý đã chỉ ra mặt trái của mô hình này. Một bài viết chuyên đề gọi BNPL là "con dao hai lưỡi" trong thị trường tài chính tiêu dùng hiện đại, đồng thời khuyến nghị đẩy mạnh giáo dục tài chính để người dân trang bị kỹ năng quản lý chi tiêu cá nhân, hiểu rõ các hình thức vay tiêu dùng và nhận diện được rủi ro liên quan trước khi sử dụng.

Rủi ro được nhắc đến nhiều nhất là nguy cơ chi tiêu mất kiểm soát, đặc biệt ở nhóm người trẻ. Việc được duyệt hạn mức dễ dàng cùng tâm lý chia nhỏ khoản trả khiến không ít người mất khả năng kiểm soát chi tiêu; khoản nợ ban đầu tưởng chừng nhỏ có thể nhanh chóng phình to qua mỗi lần mua sắm bốc đồng. Một số trường hợp còn hiểu lầm rằng chỉ cần trả số tiền tối thiểu mỗi kỳ, trong khi thực tế lãi suất vẫn được tính trên toàn bộ dư nợ còn lại, dẫn đến hiện tượng lãi chồng lãi. Giới quan sát trong ngành cũng ghi nhận một bộ phận người trẻ mới đi làm đã mắc nợ do tiếp cận tín dụng quá dễ dàng nhưng thiếu kiến thức quản lý tài chính, không nắm rõ lãi suất hay phí phạt trả chậm trước khi vay.

Ở góc độ toàn ngành, tín dụng tiêu dùng không có tài sản bảo đảm - nhóm bao gồm các khoản vay kiểu BNPL - đang là một trong những khu vực hình thành nợ xấu mới, bên cạnh cho vay mua nhà và cho vay hộ kinh doanh. Theo dự báo của SSI Research, tỷ lệ nợ xấu (NPL) toàn ngành ngân hàng vào cuối năm 2026 có thể ở mức khoảng 1,8%, nhích nhẹ so với mức 1,76% cuối năm 2025, trong khi dư nợ nhóm 2 - nhóm nợ cần chú ý - cũng được dự báo tăng lên khoảng 1,4%, phản ánh dấu hiệu suy giảm bước đầu trong khả năng trả nợ của một bộ phận khách hàng. Phần lớn các tổ chức phân tích hiện chưa đánh giá đây là rủi ro mang tính hệ thống, song đều khuyến nghị theo dõi sát diễn biến chất lượng tài sản trong các quý tới.

Một rủi ro khác liên quan đến quá trình thu hồi nợ. Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia (Bộ Công Thương) đã lên tiếng cảnh báo về tình trạng người vay bị gọi điện quấy rối, đe dọa trong quá trình thu hồi nợ tài chính tiêu dùng, đồng thời khuyến cáo người tiêu dùng cần tìm hiểu kỹ thông tin, chỉ nên vay tại các tổ chức tín dụng được Ngân hàng Nhà nước cấp phép, cân nhắc kỹ khả năng chi trả trước khi ký hợp đồng và có kế hoạch rõ ràng để trả đúng hạn, tránh phát sinh lãi và phí quá hạn. Để siết chặt hơn tiêu chuẩn ứng xử trong thu hồi nợ, Bộ quy tắc ứng xử về thu hồi nợ theo Quyết định 15/QĐ-HHNH giai đoạn 2025-2026 được giới phân tích đánh giá là bước tiến quan trọng, thiết lập các chuẩn mực đạo đức ràng buộc và nâng rào cản tuân thủ cho toàn ngành tài chính tiêu dùng.

Do vậy, BNPL qua mã QR không phải là hình thức vay "miễn phí" mà là một dạng tín dụng tiêu dùng được thiết kế lại giao diện cho thân thiện và tức thời hơn, nên vẫn đòi hỏi người dùng có kỷ luật tài chính như với bất kỳ khoản vay nào khác. Các khuyến nghị phổ biến từ cơ quan quản lý và giới chuyên gia bao gồm: chỉ sử dụng dịch vụ của các tổ chức được cấp phép, đọc kỹ điều khoản về thời hạn miễn lãi, lãi suất và phí phạt trả chậm trước khi kích hoạt hạn mức; tránh dùng BNPL cho các khoản chi tiêu không thiết yếu hoặc vượt quá khả năng thu nhập; và luôn thanh toán đủ dư nợ thay vì chỉ trả mức tối thiểu để không rơi vào vòng xoáy lãi chồng lãi. Trong bối cảnh khung pháp lý sandbox đang từng bước được hoàn thiện, mức độ an toàn của thị trường BNPL về lâu dài sẽ phụ thuộc không chỉ vào quy định quản lý mà còn vào chính nhận thức và thói quen chi tiêu của người tiêu dùng.

Tiến Hoàng