Thị trường trái phiếu DN khó lành mạnh nếu chỉ 'bám' ngân hàng, bất động sản

Theo dõi KT&TD trên

Một thị trường như vậy sẽ không thể phát triển bền vững và lành mạnh vì thiếu đi những động lực quan trọng để tạo ra sự cân bằng và ổn định.

Thị trường TPDN mang hơi hướng đầu cơ

Theo báo cáo mới nhất của Công ty Cổ phần Chứng khoán MB, lũy kế 10 tháng năm 2024, tổng giá trị trái phiếu doanh nghiệp (TPDN) phát hành đạt hơn 336.600 tỷ đồng, tăng 72% so với cùng kỳ và vượt cả năm 2023. Trong đó, ngân hàng tiếp tục là nhóm ngành có giá trị phát hành cao nhất với khoảng 263.000 tỷ đồng, chiếm tỷ trọng 72%. Kế đến là nhóm bất động sản với tổng giá trị phát hành khoảng 56.100 tỷ đồng, chiếm tỷ trọng 15%.

Tính đến hết tháng 10/2024, tổng giá trị TPDN chậm các nghĩa vụ thanh toán ước đạt khoảng 204.400 tỷ đồng, chiếm khoảng 20% dư nợ TPDN của toàn thị trường. Trong đó, nhóm bất động sản tiếp tục chiếm tỷ trọng lớn nhất với khoảng 69% giá trị chậm trả.

Nhận định về thị trường TPDN trong 10 tháng năm 2024, TS Lê Xuân Nghĩa, thành viên Hội đồng Tư vấn chính sách tài chính - tiền tệ quốc gia, cho rằng dù đã có hồi phục song thị trường vẫn còn tắc nghẽn. Hai “người chơi” chủ lực trên thị trường TPDN hiện là nhóm ngân hàng và bất động sản. Lượng TPDN phát hành bởi các doanh nghiệp bất động sản dù đứng thứ 2 về quy mô nhưng vẫn đang ở mức rất thấp, gần như chưa phục hồi so với mức đỉnh giai đoạn 2020 – 2021.

Bên cạnh đó, thị trường TPDN cũng chưa phát triển theo hướng lành mạnh dù đã có nhiều điều chỉnh. Theo TS Lê Xuân Nghĩa, thị trường TPDN vốn là nơi cung ứng vốn trung, dài hạn cho tất cả các nhóm ngành của nền kinh tế. Trong khi thực tế chỉ ra, thị trường TPDN ở Việt Nam hiện nay vẫn chủ yếu phục vụ doanh nghiệp bất động sản và ngân hàng.

“Nguồn vốn các ngân hàng huy động từ kênh TPDN rốt cuộc cũng ‘chảy’ phần lớn vào bất động sản, bằng chứng là dư nợ cho vay bất động sản chiếm tới 20% tổng dư nợ của nền kinh tế. Nói cách khác, nguồn vốn huy động từ kênh TPDN phần lớn được dành cho bất động sản”, ông Nghĩa nói với Tạp chí Đầu tư Tài chính – VietnamFinance.

Sự phụ thuộc quá mức vào những ngành này cũng làm giảm tính đa dạng và ổn định của thị trường TPDN. Thiếu sự tham gia của các doanh nghiệp thuộc các ngành sản xuất chủ lực như công nghiệp, nông nghiệp và tiêu dùng khiến kênh huy động vốn này chưa phát huy được đúng tiềm năng vốn có.

“Một thị trường TPDN vắng bóng các doanh nghiệp sản xuất chủ chốt như công nghiệp, nông nghiệp là một thị trường có vấn đề. Nếu cứ ‘bám’ lấy bất động sản và ngân hàng, kênh huy động vốn này sẽ không phát triển đúng với xu thế và nền tảng của một thị trường lành mạnh”, ông Nghĩa nhấn mạnh.

Thêm một “nút thắt” khác trên thị trường TPDN được TS Lê Xuân Nghĩa đề cập đến là lãi suất phát hành của các doanh nghiệp bất động sản. Các doanh nghiệp bất động sản đang đẩy mặt bằng lãi suất trên thị trường TPDN cao hơn so với mặt bằng chung trên thị trường, thậm chí là gấp 2 - 3 lần. Nhiều doanh nghiệp bất động sản lấy lãi suất cao để che giấu đi các rủi ro tiềm ẩn. Điều này dẫn đến việc nhà đầu tư có nguy cơ mất vốn gốc và lãi trái phiếu, tạo ra hiệu ứng dây chuyền trên thị trường TPDN.

Mặt khác, khi lãi suất huy động bị các doanh nghiệp bất động sản đẩy lên cao, các doanh nghiệp ngành công nghiệp, sản xuất, chế biến chế tạo trong nước khó “có cửa” để cạnh tranh khi phát hành bởi lãi suất kém hấp dẫn hơn. Hạn chế trong kênh huy động vốn đẩy các doanh nghiệp Việt thuộc lĩnh vực sản xuất gặp khó khăn trong việc phát triển, mở rộng sản xuất và nâng cao năng lực cạnh tranh.

“Kết quả là như chúng ta đã thấy, phần lớn các ngành chế biến, chế tạo hiện đều nằm trong tay doanh nghiệp FDI. Tệ hơn nữa, 95% thị trường bán lẻ điện tử và 60 – 70% bán lẻ siêu thị nằm trong tay các doanh nghiệp nước ngoài. Các doanh nghiệp Việt còn lại gì về bán lẻ? Nói không quá lời, chúng ta chỉ còn lại các chợ cóc, mà ngay cả ở đó, mặt hàng Trung Quốc cũng chiếm lượng lớn. Điều này đặt ra vấn đề là cần phải có tầm nhìn chiến lược để làm sao thành nguồn vốn cho phát triển, chứ không phải mang hơi hướng đầu cơ hóa như hiện nay”, ông Nghĩa trăn trở.

Cần phát triển kênh phát hành trái phiếu ra công chúng

Phát triển thị trường TPDN là một yếu tố then chốt trong phát triển thị trường vốn của mỗi quốc gia. Nhằm thúc đẩy sự phát triển này, Chính phủ đã thông qua mục tiêu nâng quy mô thị trường TPDN lên 20% GDP vào năm 2025 và đạt 30% GDP vào năm 2030. Tuy nhiên, với những khó khăn và thách thức hiện tại, cần phải tìm ra những giải pháp và hướng phát triển mới cho thị trường TPDN để phát triển ổn định hơn trong tương lai.

TS Lê Xuân Nghĩa cho rằng, những điều chỉnh như sửa đổi Nghị định 65, tăng thêm tiêu chuẩn của nhà đầu tư chuyên nghiệp, đưa thêm điều kiện phải có tài sản đảm bảo vào phát hành TPDN riêng lẻ… mới chỉ giúp thị trường nhích lên được vài bước chứ chưa “cởi” được hết những nút thắt đang làm nghẽn thị trường.

Để đi đường dài, theo ông Nghĩa, cần phát triển kênh phát hành trái phiếu ra công chúng. Đây là hướng đi theo thông lệ quốc tế và cũng là hướng đi duy nhất giúp thị trường trái phiếu phát triển theo hướng minh bạch và bền vững. Luật Chứng khoán (sửa đổi) mới nhất dù không siết chặt thêm điều kiện phát hành trái phiếu ra công chúng, song cũng chưa có động thái “mở” thêm với kênh này.

“Trái phiếu phát hành ra công chúng giúp hoạt động huy động vốn của doanh nghiệp được giám sát tốt hơn, thông tin minh bạch hơn, hàng hóa có chất lượng hơn. Ở đó, các nhà đầu không cần quan tâm đến các thông tin phức tạp như báo cáo tài chính mà chỉ cần quan tâm đến xếp hạng tín nhiệm của các doanh nghiệp”, ông Nghĩa nói.

Tuy nhiên, muốn đẩy mạnh phát hành trái phiếu ra công chúng, theo TS Lê Xuân Nghĩa, cần phải rút ngắn thời gian xét duyệt hồ sơ phát hành ra công chúng, đơn giản hóa thủ tục hành chính thay vì chờ đợi 6 tháng đến 1 năm mới được xét duyệt hồ sơ phát hành như hiện nay. Khi đó, các doanh nghiệp cũng sẽ không bị lỡ mất cơ hội kinh doanh, đầu tư trong lúc đợt phát hành trái phiếu.

Song song với đó, TS Lê Xuân Nghĩa cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc thúc đẩy hơn nữa văn hóa, thị trường xếp hạng tín nhiệm. “Xếp hạng tín nhiệm giống như việc khám sức khỏe toàn diện cho doanh nghiệp. Đây cũng là thang đo sức khỏe doanh nghiệp phổ biến nhất của thị trường đại chúng, lành mạnh và minh bạch hóa thị trường TPDN. Tuy vậy, ở Việt Nam, các doanh nghiệp chưa có văn hóa tham gia xếp hạng tín nhiệm, thậm chí có doanh nghiệp không biết xếp hạng tín nhiệm là gì”, ông nói.

Cuối cùng, trong xu hướng xanh hóa của nền kinh tế, thị trường trái phiếu xanh cũng cần được quan tâm và chú trọng hơn. Vị chuyên gia này gợi mở, đầu tiên, Chính phủ cần phải có những quy định cụ thể về khung xanh. Theo ông, lâu nay những thứ chúng ta làm liên quan đến tài chính xanh, trong đó có trái phiếu xanh giống như việc “rót nước vào bình xanh và gọi là xanh, rót vào bình vàng thì gọi là vàng” mà chưa có một quy định, khung xanh cụ thể nào.

Ngoài ra, trái phiếu xanh có đặc điểm là thời gian phát hành dài và lãi suất thấp, do đó cần có sự hỗ trợ mạnh mẽ từ Chính phủ để khuyến khích doanh nghiệp phát hành loại trái phiếu này. Các chính sách có thể bao gồm việc cho phép vay không cần thế chấp, cung cấp lãi suất ưu đãi, và đặc biệt là việc thành lập các quỹ đầu tư xanh. “Chỉ khi có những cơ chế này, kênh trái phiếu xanh mới có thể phát triển và hoạt động hiệu quả”, ông nhấn mạnh.

Với mong muốn góp phần phát triển mạnh mẽ thị trường vốn nhằm phục vụ mục tiêu tăng trưởng kinh tế mà Chính phủ đặt ra, Hiệp hội Tư vấn Tài chính Việt Nam (VFCA) phối hợp với Tạp chí Đầu tư Tài chính - VietnamFinance tổ chức hội thảo “Toàn cảnh Thị trường vốn năm 2024 và triển vọng năm 2025” với chủ đề: “Phát triển bền vững thị trường vốn Việt Nam – Thực trạng và giải pháp”.

Khánh Tú