Nông nghiệp 2026: Từ "trụ đỡ" kinh tế đến mũi nhọn công nghệ cao và bền vững

Theo dõi KT&TD trên

Tổng kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản ước đạt con số kỷ lục 70,09 tỷ USD, tăng trưởng 12% so với năm 2024. Đây là mức giá trị cao nhất từ trước đến nay, đánh dấu một cột mốc quan trọng trong hành trình vươn ra biển lớn của nông sản Việt. Tuy nhiên, đằng sau ánh hào quang của những kỷ lục, ngành nông nghiệp đang đứng trước những yêu cầu cấp thiết về tái cơ cấu và chuyển đổi mô hình tăng trưởng để hướng tới sự phát triển bền vững trong giai đoạn chiến lược mới bắt đầu từ năm 2026.

Bức tranh sáng màu giữa gam màu xám của kinh tế thế giới

Năm 2025 được giới chuyên gia đánh giá là một năm "lửa thử vàng" đối với ngành nông nghiệp. Bối cảnh kinh tế thế giới chìm trong bất ổn với các xung đột địa chính trị kéo dài, lạm phát tại nhiều thị trường lớn và sự gia tăng các hàng rào thương mại bảo hộ. Trong nước, thiên tai và biến đổi khí hậu diễn biến ngày càng dị thường, gây áp lực lớn lên sản xuất. Thế nhưng, vượt qua những cơn gió ngược đó, toàn ngành nông, lâm, thủy sản vẫn đạt mức tăng trưởng GDP ấn tượng từ 3,7% đến 3,92%. Sự nỗ lực, quyết liệt và hiệu quả của toàn ngành đã được đền đáp bằng những kết quả cụ thể trên mặt trận xuất khẩu.

Trong tổng kim ngạch hơn 70 tỷ USD, nhóm hàng nông sản tiếp tục giữ vai trò "nhạc trưởng" khi mang về 37,25 tỷ USD, tăng trưởng gần 14%. Đáng chú ý, ngành lâm sản và thủy sản cũng đồng loạt thiết lập những đỉnh cao mới với kim ngạch lần lượt đạt 18,5 tỷ USD và 11,32 tỷ USD. Đặc biệt, "câu lạc bộ tỷ đô" của ngành nông nghiệp tiếp tục duy trì 10 mặt hàng chủ lực, trong đó nổi bật lên ba trụ cột chính đạt trên 8 tỷ USD. Ngành gỗ và sản phẩm gỗ khẳng định vị thế với 11,6 tỷ USD; cà phê có một năm thăng hoa rực rỡ với mức tăng trưởng hơn 52%, đạt 8,6 tỷ USD; và rau quả cũng không kém cạnh khi cán mốc 8,6 tỷ USD với mức tăng 20%. Những con số này minh chứng cho sức sống mãnh liệt và khả năng thích ứng linh hoạt của nông sản Việt Nam trước những biến động của thị trường.

Về cơ cấu thị trường, nông sản Việt đã phủ sóng rộng khắp, trong đó châu Á vẫn là "sân nhà" vững chắc chiếm 42% thị phần. Hoa Kỳ tiếp tục là đối tác thương mại lớn nhất, tiêu thụ 21,1% tổng kim ngạch xuất khẩu, theo sau là Trung Quốc và Nhật Bản. Việc duy trì thị phần lớn tại các thị trường khó tính như Mỹ và Nhật Bản, đồng thời khai thác tốt thị trường tỷ dân Trung Quốc, cho thấy chất lượng nông sản Việt Nam ngày càng được nâng cao và đáp ứng tốt các tiêu chuẩn quốc tế khắt khe.

Năm 2025 cũng chứng kiến sự bứt phá ngoạn mục của ngành hàng rau quả, được ví như điểm sáng rực rỡ nhất trong bức tranh xuất khẩu chung. Theo đánh giá từ Hiệp hội Rau quả Việt Nam, ngành này đã thực sự vượt qua giai đoạn khó khăn nhất để bước vào một chu kỳ tăng trưởng mới đầy hứa hẹn. Không chỉ dựa vào "vua trái cây" sầu riêng, danh mục xuất khẩu của Việt Nam ngày càng đa dạng hóa với sự góp mặt của bưởi, dừa, thanh long, nhãn, xoài và các sản phẩm chế biến sâu như chanh dây, dứa. Việc mở rộng thị trường thông qua các nghị định thư và hiệp định thương mại đã tạo đà cho trái cây Việt thâm nhập sâu hơn vào các chuỗi cung ứng toàn cầu. Tuy nhiên, giới chuyên môn cũng cảnh báo rằng sự tăng trưởng này chỉ thực sự bền vững khi các địa phương và doanh nghiệp tiếp tục chuẩn hóa quy trình canh tác, kiểm soát chặt chẽ mã số vùng trồng và chất lượng sản phẩm, tránh tình trạng "phát triển nóng" dẫn đến đứt gãy chuỗi cung ứng.

Tầm nhìn 2026: Từ lượng sang chất, từ truyền thống đến công nghệ cao

Bước sang năm 2026, năm khởi đầu cho kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội 5 năm 2026-2030 và hướng tới Đại hội XIV của Đảng, ngành nông nghiệp được Chính phủ giao phó những trọng trách nặng nề nhưng cũng đầy vinh quang. Thủ tướng Phạm Minh Chính đã nhấn mạnh yêu cầu chuyển mình mạnh mẽ của ngành: nông nghiệp không chỉ dừng lại ở vai trò trụ đỡ mà phải tiên phong trong số hóa, hiện đại hóa và công nghiệp hóa. Mô hình phát triển phải dịch chuyển sang nông nghiệp sinh thái, kiến tạo nông thôn hiện đại và xây dựng tầng lớp nông dân văn minh. Đây được xem là kim chỉ nam cho mọi hoạt động của ngành trong giai đoạn tới, nhằm hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số.

Để hiện thực hóa tầm nhìn này, Bộ Nông nghiệp và Môi trường xác định việc hoàn thiện cơ sở hạ tầng là ưu tiên hàng đầu. Thực tế cho thấy, chi phí logistics cao do hạ tầng giao thông và thủy lợi chưa đồng bộ, tình trạng thiếu cống thoát nước tại các vùng nguyên liệu lớn đang là những "điểm nghẽn" kìm hãm sức cạnh tranh của nông sản Việt. Giải quyết bài toán hạ tầng không chỉ giúp giảm chi phí mà còn là tiền đề để đáp ứng các tiêu chuẩn xanh, giảm phát thải mà các thị trường lớn đang áp dụng.

Song song với hạ tầng vật lý, hạ tầng số và khoa học công nghệ cũng được xác định là động lực tăng trưởng mới. Việc ứng dụng công nghệ số vào sản xuất, chế biến và quản lý chuỗi cung ứng sẽ được đẩy mạnh nhằm nâng cao năng suất, chất lượng và giá trị gia tăng. Tái cơ cấu nông nghiệp sẽ gắn liền với các mô hình kinh tế tuần hoàn, kinh tế xanh và thích ứng với biến đổi khí hậu. An toàn thực phẩm theo chuỗi giá trị không còn là khẩu hiệu mà trở thành nhiệm vụ xuyên suốt, mang tính sống còn đối với uy tín quốc gia.

Lời giải cho bài toán phát triển bền vững

Để giữ vững đà tăng trưởng và đạt được các mục tiêu tham vọng, các chuyên gia đầu ngành đã đưa ra những khuyến nghị mang tính chiến lược. Sản xuất nông nghiệp cần chuyển dịch mạnh mẽ sang hướng hữu cơ, tuần hoàn và giảm thiểu hóa chất. Đây là "giấy thông hành" bắt buộc để nông sản Việt bước vào phân khúc cao cấp của thị trường thế giới. Bên cạnh đó, việc phá bỏ thế độc canh, đa dạng hóa sinh thái thông qua công nghệ cao sẽ giúp giảm thiểu rủi ro từ thiên tai và dịch bệnh. Hệ thống truy xuất nguồn gốc điện tử cần được luật hóa thành quy trình bắt buộc để minh bạch hóa thông tin sản phẩm, tạo niềm tin cho người tiêu dùng.

Một hướng đi chiến lược khác là đẩy mạnh chế biến sâu. Các ngành hàng thế mạnh như gạo, cà phê, hồ tiêu, hạt điều cần được đầu tư nguồn lực để gia tăng hàm lượng công nghệ trong sản phẩm, tránh tình trạng xuất thô giá rẻ. Sự liên kết chặt chẽ giữa doanh nghiệp và nông dân thông qua các hợp tác xã, cùng với việc chuẩn hóa vùng nguyên liệu tập trung, sẽ là nền tảng để nâng cao năng lực sản xuất. Đối với ngành thủy sản, sự nhanh nhạy và linh hoạt của cộng đồng doanh nghiệp trong việc nắm bắt tín hiệu thị trường và các biến động thuế quan sẽ là chìa khóa để vượt qua các rào cản thương mại.

Với ngành rau quả, dư địa để đạt cột mốc 10 tỷ USD là hoàn toàn khả thi nếu chiến lược chế biến sâu được thực hiện bài bản, giúp giảm áp lực bảo quản và vượt qua các hàng rào kỹ thuật. Năm 2026 mở ra với nhiều thời cơ và thách thức đan xen, nhưng với nền tảng vững chắc từ kỷ lục năm 2025 cùng định hướng chiến lược rõ ràng, nông nghiệp Việt Nam hoàn toàn có quyền đặt mục tiêu cao hơn trên bản đồ nông sản thế giới, chuyển mình từ một quốc gia xuất khẩu nông sản thô thành một cường quốc chế biến và công nghệ nông nghiệp.

Bảo An