Nghệ thuật giao thoa ẩm thực trong văn hóa trà Việt

Theo dõi KT&TD trên

Nơi sự giao thoa giữa vị chát thanh tao của trà và vị ngọt ngào của bánh kẹo tạo nên một bản giao hưởng hoàn mỹ của vị giác, phản ánh triết lý nhân sinh sâu sắc về sự hài hòa và cân bằng.

Trà mộc và vị ngọt bùi dân dã

Nhắc đến văn hóa trà Việt, hình ảnh đầu tiên hiện lên trong tâm trí đa phần thực khách chính là chén trà Thái Nguyên sóng sánh màu xanh cốm. Đặc trưng cốt lõi của dòng trà xanh truyền thống này là sự mãnh liệt và trực diện: hương cốm nồng nàn xộc vào khứu giác và vị "tiền chát hậu ngọt" đánh thức mọi giác quan. Chính vì cái chát đậm đà, đôi khi là gắt nhẹ nơi đầu lưỡi ấy, mà trà Thái Nguyên cần một đối trọng xứng tầm để trung hòa, và không gì hoàn hảo hơn bánh đậu xanh Hải Dương. Đây được xem là cuộc hôn phối kinh điển nhất của ẩm thực Bắc bộ.

Khi miếng bánh đậu xanh vuông vức, mịn màng được đưa vào miệng, lập tức tan chảy, lan tỏa vị bùi béo và ngọt lịm. Ngay lúc đó, một ngụm trà nóng được chiêu vào, cái nóng và vị chát của trà sẽ rửa trôi lớp đường béo ngậy, để lại một hậu vị ngọt thanh khiết kéo dài nơi cuống họng. Sự kết hợp này tinh tế đến mức cái chát của trà làm miếng bánh bớt ngấy, còn cái ngọt của bánh lại tôn vinh vị trà thêm sâu sắc.

Bên cạnh sự mềm mại của bánh đậu xanh, người Việt còn tìm thấy sự thú vị trong kết cấu giòn tan của kẹo lạc (kẹo đậu phộng) hay kẹo mè xửng khi dùng kèm trà xanh. Kẹo lạc lại mang đến sự bùng nổ của âm thanh và cảm giác nhai. Vị béo ngậy của lạc rang, cái dẻo quánh của mạch nha hòa quyện với vị chát đượm của trà tạo nên một trải nghiệm dân dã nhưng đầy lôi cuốn. Trong những buổi hàn huyên bên hiên nhà hay những quán cóc liêu xiêu, chính sự mộc mạc của kẹo lạc và trà xanh đã trở thành chất xúc tác kết nối những câu chuyện đời thường, làm cho không khí thêm phần rôm rả và gắn kết.

Sự thanh khiết của Shan tuyết và Hạt sen

Rời xa vùng châu thổ sông Hồng để tiến lên những dải núi cao Tây Bắc, phong vị thưởng trà lại khoác lên mình một tấm áo mới, khoáng đạt và hoang sơ hơn. Tại đây, những cây trà Shan tuyết cổ thụ hàng trăm năm tuổi, rêu phong phủ kín, ngày đêm thấm đượm sương gió và tinh khí của đất trời, đã cho ra đời một thức uống mang đẳng cấp khác biệt. Trà Shan tuyết không chát gắt như trà vùng thấp mà mang vị ngọt thanh, hương thơm thảo mộc phảng phất mùi lan rừng. Với một phẩm trà quý và tinh tế như vậy, việc lựa chọn đồ ăn kèm đòi hỏi sự cẩn trọng tuyệt đối để không làm vẩn đục hay lấn át hương vị nguyên bản.

Chính vì thế, người sành trà thường chọn hạt sen sấy hoặc mứt sen trần để bầu bạn cùng Shan tuyết. Hạt sen với vị bùi nhẹ, hương thơm dịu dàng và tính bình, khi kết hợp với trà Shan Tuyết tạo nên một bộ đôi "thanh – thanh". Không có sự xung đột hay chế ngự lẫn nhau, vị ngọt thanh tao của mứt sen như nâng đỡ, làm nền cho hương trà Shan tuyết bay bổng. Đây là sự kết hợp tôn vinh nét thuần khiết, đưa người thưởng thức vào trạng thái thiền định, nhẹ nhàng và thư thái. Trong không gian tĩnh lặng của núi rừng hay một trà thất yên bình, nhấm nháp hạt sen và chiêu ngụm trà cổ thụ, con người như rũ bỏ được mọi bụi trần, chỉ còn lại sự giao hòa tuyệt đối với thiên nhiên.

Sự biến tấu đa tầng của Trà Oolong và các loại bánh

Nếu trà xanh và Shan tuyết đại diện cho những giá trị truyền thống và bản địa, thì trà Oolong lại mang đến một làn gió của sự cầu kỳ và kỹ thuật chế biến phức tạp. Là dòng trà bán lên men, Oolong sở hữu dải hương vị phong phú từ hoa cỏ, trái cây chín đến hương sữa nồng nàn, cùng vị nước mượt mà, ít chát. Sự đa tầng trong hương vị của Oolong mở ra một không gian sáng tạo rộng lớn cho nghệ thuật phối ngẫu đồ ăn kèm, cho phép sự hiện diện của những thức quà mang hơi hướng hiện đại hoặc phương Tây.

Một trong những lựa chọn được ưa chuộng là bánh quy bơ. Độ béo ngậy của bơ và kết cấu xốp mềm của bánh quy tạo nên sự hòa quyện nhịp nhàng với độ sánh quyện (body) của nước trà Oolong. Chất béo trong bánh giúp làm dậy lên hương thơm của trà, tạo cảm giác tròn đầy trong khoang miệng. Ngoài ra, các loại mứt trái cây có vị chua nhẹ hoặc cay nồng như mứt vỏ bưởi, mứt gừng cũng là những nét chấm phá thú vị. Vị cay ấm của gừng hay chút tinh dầu thơm nồng từ vỏ bưởi khi gặp trà Oolong sẽ tạo ra một cú hích vị giác, kích thích sự ấm nóng lan tỏa khắp cơ thể. Đây là một trải nghiệm mang tính sang trọng, phù hợp với những buổi tiệc trà chiều hay những cuộc gặp gỡ mang tính chất thư giãn, hưởng thụ.

Triết lý quân bình Âm - Dương trong ẩm thực

Nhìn sâu hơn vào các cặp đôi trà và bánh, ta thấy ẩn sau đó không chỉ là thói quen ăn uống mà là cả một hệ thống triết lý về sự cân bằng âm dương của người Á Đông. Trà, về cơ bản, thường mang tính hàn (lạnh) hoặc bình, trong khi các loại bánh kẹo ngọt, mứt gừng thường mang tính nhiệt (nóng) hoặc bổ sung năng lượng tức thời. Sự kết hợp này đảm bảo cơ thể con người không bị mất cân bằng khi dung nạp trà, tránh hiện tượng "say trà" hay cồn cào ruột gan.

Hơn thế nữa, sự đối lập giữa vị chát (dương) và vị ngọt (âm), giữa kết cấu lỏng của trà và kết cấu đặc của bánh tạo nên sự hoàn chỉnh của một bữa tiệc vị giác. Cái chát của trà nhắc nhở về những gian khó, thử thách, trong khi cái ngọt của bánh tượng trưng cho thành quả, hạnh phúc. Thưởng thức trà và bánh cùng nhau chính là chiêm nghiệm về quy luật của cuộc đời: sau đắng cay là ngọt bùi, trong tĩnh có động, trong nhu có cương.

Nghệ thuật thưởng trà cùng đồ ăn kèm trong văn hóa Việt Nam là một minh chứng sống động cho sự tinh tế trong lối sống. Nó không đòi hỏi những nghi thức quá rườm rà nhưng lại yêu cầu một sự thấu hiểu sâu sắc về hương vị và bản chất của nguyên liệu. Mỗi cặp đôi trà – bánh là một câu chuyện riêng, một sắc thái riêng, góp phần làm phong phú thêm kho tàng văn hóa ẩm thực của dân tộc, biến mỗi buổi thưởng trà trở thành một hành trình khám phá đầy thi vị của tâm hồn và giác quan.

Bảo An