Cà phê Việt Nam trước ngưỡng cửa chuỗi giá trị mới

Theo dõi KT&TD trên

Con số kỷ lục ấy không chỉ phản ánh sự phục hồi của thị trường hay biến động giá thuận lợi, mà quan trọng hơn, cho thấy một chuyển động sâu sắc đang diễn ra trong cách thế giới nhìn nhận cà phê Việt Nam. Từ vị trí quen thuộc của một quốc gia cung ứng nguyên liệu, ngành cà phê đang đứng trước câu hỏi chiến lược: tiếp tục đi bằng sản lượng hay bước lên nấc thang giá trị.

Trong bức tranh cà phê toàn cầu, Việt Nam ngày càng hiện diện rõ nét. Dự báo của Bộ Nông nghiệp Mỹ cho thấy niên vụ 2025-2026, sản lượng cà phê Việt Nam đạt khoảng 31 triệu bao, chỉ xếp sau Brazil và bỏ xa nhiều quốc gia sản xuất truyền thống khác. Hai “trụ cột” Brazil và Việt Nam hiện chiếm hơn một nửa sản lượng cà phê thế giới. Tuy nhiên, điểm đáng chú ý nằm ở chỗ, thị trường không còn chỉ đo lường vai trò của Việt Nam bằng khối lượng xuất khẩu, mà bằng chất lượng, tính ổn định và khả năng đáp ứng các chuẩn mực mới.

Xu hướng tiêu dùng cà phê toàn cầu đang thay đổi nhanh chóng. Người uống cà phê không còn chỉ quan tâm đến giá rẻ hay số lượng, mà đặt câu hỏi về nguồn gốc, phương thức canh tác, tác động môi trường và giá trị xã hội đằng sau mỗi hạt cà phê. Các khái niệm như truy xuất nguồn gốc, phát thải thấp, cà phê đặc sản hay trách nhiệm với người trồng đã trở thành những tiêu chí phổ biến, chi phối quyết định tiêu dùng tại nhiều thị trường lớn.

Trong bối cảnh ấy, mô hình phát triển dựa thuần túy vào sản lượng bộc lộ giới hạn. Suốt nhiều thập niên, Việt Nam xuất khẩu hàng triệu tấn cà phê nhân mỗi năm, nhưng phần giá trị gia tăng lớn nhất lại nằm ngoài chuỗi mà nông dân và doanh nghiệp trong nước tham gia. Thách thức đặt ra là làm thế nào để giữ lại giá trị nhiều hơn, không chỉ trên từng lô hàng xuất khẩu mà trên toàn bộ chuỗi sản xuất, chế biến và phân phối.

Tây Nguyên, vùng trồng cà phê lớn nhất cả nước, đang ở tâm điểm của sự chuyển dịch này. Với khoảng 710.000 ha cà phê, trong đó các tỉnh Đắk Lắk, Lâm Đồng và Gia Lai chiếm hơn 90% diện tích, Tây Nguyên từ lâu đã được xem là “thủ phủ” cà phê Việt Nam. Nhưng trong bối cảnh thị trường tái cấu trúc, vùng đất đỏ bazan này đang được nhìn nhận không chỉ như một vùng cung ứng, mà là một không gian giá trị nếu biết tổ chức lại sản xuất.

Theo nhiều chuyên gia, lợi thế diện tích và sản lượng chỉ còn là điều kiện cần. Điều kiện đủ nằm ở khả năng tạo ra giá trị trên mỗi hạt cà phê. Tiến sĩ Phạm S, chuyên gia nông nghiệp Tây Nguyên, cho rằng khi thị trường không còn hỏi “bao nhiêu tấn” mà hỏi “bao nhiêu giá trị”, các vùng trồng lớn buộc phải thay đổi cách tiếp cận. Cuộc cạnh tranh của ngành cà phê đã chuyển từ số lượng sang vị thế trong chuỗi giá trị.

Những tín hiệu mới đã xuất hiện rõ nét tại các diễn đàn, lễ hội cà phê và các cuộc kết nối thương mại quốc tế diễn ra ở Buôn Ma Thuột hay Đà Lạt. Nhà nhập khẩu đến không chỉ để mua hàng, mà để tìm vùng nguyên liệu, thảo luận tiêu chuẩn, xây dựng hợp tác dài hạn. Cà phê dần trở thành câu chuyện của chất lượng, sự ổn định và thương hiệu, thay vì giao dịch ngắn hạn theo giá.

Sự thay đổi trong cách nhìn nhận Robusta là một minh chứng rõ ràng. Trong thời gian dài, Robusta gắn với hình ảnh cà phê hòa tan, giá thấp và ít được nhắc đến trong các câu chuyện về trải nghiệm. Nhưng hiện nay, khi được đầu tư bài bản từ canh tác, thu hái đến sơ chế và rang xay, Robusta Việt Nam đang được định vị lại. Nhiều thị trường châu Á như Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản hay Singapore cho thấy nhu cầu ngày càng tăng đối với những dòng Robusta chất lượng cao, có bản sắc rõ ràng.

Đặc biệt, Trung Quốc đang nổi lên như một thị trường tiêu dùng cà phê tăng trưởng nhanh, với mức tăng khoảng 15% mỗi năm. Việt Nam hiện là nguồn cung quan trọng cho thị trường này. Các doanh nghiệp quốc tế nhìn nhận Đắk Lắk không chỉ ở sản lượng, mà ở khả năng đại diện cho xu hướng cà phê chất lượng cao của Việt Nam. Tại Singapore, nơi được xem là “phòng thí nghiệm” của các xu hướng cà phê châu Á, Robusta Việt Nam cũng đang tìm được chỗ đứng nhờ sự phù hợp với khẩu vị và văn hóa tiêu dùng địa phương.

Những chuyển động đó cho thấy, giá trị của cà phê không chỉ nằm ở giống cây, mà ở cách làm. Khi hạt cà phê được gắn với câu chuyện về vùng đất, con người và trách nhiệm bền vững, nó có thể bước ra khỏi vai trò nguyên liệu để trở thành sản phẩm mang giá trị cao hơn.

Trước ngưỡng cửa mới của thị trường toàn cầu, cà phê Tây Nguyên nói riêng và cà phê Việt Nam nói chung cần được định vị lại như một ngành hàng chiến lược. Ở đó, thành công không chỉ được đo bằng sản lượng hay kim ngạch, mà bằng vị thế trong chuỗi giá trị quốc tế, bằng thương hiệu và bằng quyền lực mềm của chất lượng và sự tin cậy. Con đường phía trước đòi hỏi nhiều nỗ lực, nhưng cũng mở ra cơ hội để cà phê Việt Nam bước vào một kỷ nguyên phát triển bền vững và có chiều sâu hơn.