Sửa đổi Luật Đầu tư Kinh doanh: Gỡ nút thắt, mở đường cho phát triển
Việt Nam chuyển từ tăng trưởng dựa vào tài nguyên, lao động rẻ sang kinh tế tri thức, đổi mới sáng tạo. Luật Đầu tư Kinh doanh cần sửa đổi toàn diện để gỡ điểm nghẽn, tạo không gian mới cho doanh nghiệp.
Thể chế – nền tảng cho tăng trưởng
Phát biểu khai mạc Hội thảo góp ý Dự thảo Luật Đầu tư Kinh doanh ngày 24/9 tại Hà Nội, ông Đậu Anh Tuấn, Phó tổng thư ký, Trưởng Ban Pháp chế VCCI nhấn mạnh:
"Nhìn lại hành trình phát triển kinh tế của Việt Nam những thập kỷ qua, có thể khẳng định hành lang pháp lý về đầu tư đã đóng vai trò rất quan trọng trong việc tạo dựng môi trường kinh doanh ổn định, thúc đẩy dòng vốn tư nhân và FDI, đóng góp lớn cho tăng trưởng GDP, tạo việc làm và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia".
Luật Đầu tư 2020 đã mở rộng quyền tự do kinh doanh, quy định rõ ngành nghề có điều kiện, tạo môi trường minh bạch, phù hợp với nguyên tắc "người dân, doanh nghiệp được kinh doanh những gì pháp luật không cấm". Tuy nhiên, bối cảnh mới – từ chuyển đổi số, ứng phó biến đổi khí hậu, đến cạnh tranh toàn cầu – đòi hỏi một đạo luật mới với tư duy cải cách sâu sắc hơn.
Dự thảo Luật lần này được cộng đồng doanh nghiệp đánh giá tích cực ở nhiều điểm.
Thứ nhất, cắt giảm mạnh ngành, nghề kinh doanh có điều kiện, vốn được coi là "rào cản lớn nhất" đối với quyền tự do kinh doanh.
Thứ hai, đơn giản hóa thủ tục chấp thuận chủ trương đầu tư, thu hẹp diện dự án phải xin ý kiến, đồng thời phân cấp mạnh mẽ cho địa phương.
Thứ ba, cho phép nhà đầu tư nước ngoài thành lập doanh nghiệp trước khi có dự án cụ thể, tạo sự bình đẳng giữa nhà đầu tư trong và ngoài nước.
Thứ tư, đổi mới cách tiếp cận trong ưu đãi đầu tư, hướng tới ngành nghề có giá trị gia tăng cao, thúc đẩy chuyển đổi số, phát triển bền vững.
Thứ năm, đề xuất cải cách lớn trong quản lý đầu tư ra nước ngoài, theo hướng bỏ giấy chứng nhận đăng ký đầu tư, phù hợp với thông lệ quốc tế.
Ông Tuấn khẳng định: “Pháp luật phải là công cụ thúc đẩy cái mới, dẫn đường cho xu thế, chứ không phải là rào cản khiến doanh nghiệp e dè, thận trọng”.
Doanh nghiệp: Cần thực chất, không hình thức
Ông Nguyễn Quốc Hiệp, Chủ tịch Hiệp hội Nhà thầu Xây dựng Việt Nam cho rằng, thủ tục chấp thuận chủ trương đầu tư không thể bỏ hoàn toàn:
"Chấp thuận chủ trương đầu tư chính là ‘giấy khai sinh’ của một dự án. Đặc biệt với dự án có sử dụng đất, nếu không có văn bản này, nhà đầu tư sẽ không có cơ sở để giải phóng mặt bằng – vốn là khâu phức tạp nhất. Vấn đề không phải là bỏ hay giữ, mà là quy định rõ nội hàm, thời gian xử lý, ví dụ 15 ngày, để tránh tình trạng cơ quan địa phương kéo dài".
Về vấn đề ký quỹ, ông Hiệp đánh giá cao quy định miễn ký quỹ khi nhà đầu tư đã tự bỏ chi phí giải phóng mặt bằng vượt mức quy định. Ông lấy ví dụ dự án tại Lạng Sơn, doanh nghiệp đã bỏ số tiền lớn hơn nhiều so với mức ký quỹ 10-15% tổng vốn đầu tư. "Nếu đã bỏ tiền thật, lại bắt ký quỹ thêm thì chẳng khác nào làm ‘chết’ vốn của doanh nghiệp", ông Hiệp nhấn mạnh.
Đối với quy định thu hồi dự án sau 24 tháng, ông cảnh báo nguy cơ bất cập: "Nhiều dự án bị chậm không phải lỗi của nhà đầu tư mà do vướng quy hoạch, thủ tục hành chính. Nếu áp dụng máy móc, doanh nghiệp sẽ chịu thiệt".
Một vấn đề nổi bật được ông Nguyễn Quốc Hùng, Hiệp hội Kinh doanh Vàng Việt Nam, nêu ra là sự bất cập trong quy định coi "kinh doanh vàng" là ngành nghề có điều kiện.
Theo ông Hùng, chỉ riêng ba chữ này đã trở thành "vòng kim cô" khiến toàn ngành gặp khó khăn. Từ nhập khẩu nguyên liệu, chế tác, lưu thông, đến xuất khẩu – tất cả đều bị quản chặt, dẫn đến: Thị trường khan hiếm nguồn cung, giá vàng trong nước luôn cao hơn thế giới 2 triệu đồng/chỉ, thậm chí 20 triệu đồng/lượng. Ngành chế tác bị thu hẹp, nghệ nhân kim hoàn phải bỏ nghề, làm nghề khác để mưu sinh. Chảy máu chất xám, mất cơ hội trở thành trung tâm chế tác vàng khu vực, với khả năng thu về 5-7 tỷ USD mỗi năm.
Ông Hùng kiến nghị sửa đổi Phụ lục 4, chỉ coi "sản xuất vàng miếng" là ngành nghề có điều kiện. "Một thay đổi nhỏ thôi cũng sẽ tháo gỡ toàn bộ nút thắt, giải phóng tiềm năng của cả ngành", ông khẳng định.
Ở góc độ pháp lý, luật sư Phạm Thanh Tuấn tập trung vào vấn đề chuyển nhượng và điều chỉnh dự án.
Ông cho biết hiện nay nhiều dự án vừa phải tuân Luật Đầu tư, vừa chịu Luật Kinh doanh Bất động sản, tạo quy trình rườm rà, chồng chéo. Ông đề xuất: "Tốt nhất, mọi thủ tục chuyển nhượng dự án phải thống nhất theo Luật Đầu tư".
Về điều chỉnh dự án, ông Tuấn đề nghị bổ sung trường hợp chuyển nhượng, góp vốn bằng quyền sử dụng đất… vào diện phải điều chỉnh, tránh khoảng trống pháp lý.
Ông cũng kiến nghị gộp quy định về dự án "không đấu giá, đấu thầu" và "chuyển mục đích sử dụng đất" vì thực chất là một. Đồng thời, để đảm bảo đồng bộ, Luật Đầu tư sửa đổi cần có hiệu lực cùng thời điểm với Luật Đất đai, Luật Xây dựng 1/1/2026 thay vì 1/7/2026.
