Kinh doanh xăng dầu: Từ quản giá đến quản trị thị trường
Dự thảo Nghị định mới về kinh doanh xăng dầu đánh dấu bước chuyển từ cơ chế Nhà nước điều hành giá sang mô hình doanh nghiệp tự quyết định giá, Nhà nước giám sát bằng dữ liệu và hậu kiểm.
Lần đầu tiên kể từ khi Nghị định 83 được ban hành năm 2014, Bộ Công Thương đề xuất không còn công bố giá cơ sở theo chu kỳ. Đề xuất này mở đầu quá trình chuyển từ điều hành trực tiếp sang giám sát bằng dữ liệu và hậu kiểm.
Những biến động của thị trường năng lượng thế giới vài năm gần đây bộc lộ rõ giới hạn của cơ chế điều hành hiện hành. Khoảng trễ giữa giá thế giới và giá trong nước nhiều thời điểm làm chiết khấu giảm sâu, doanh nghiệp thu hẹp nguồn cung, hệ thống bán lẻ chịu áp lực thiếu hàng.
Không ít cửa hàng bán lẻ từng hoạt động cầm chừng vì nguồn cung gián đoạn. Cơ quan quản lý liên tục thanh tra, kiểm tra và xử lý hành vi găm hàng, bán nhỏ giọt để ổn định thị trường. Những giải pháp này xử lý tình huống trước mắt nhưng chưa thay đổi cơ chế vận hành.
Theo ông Trần Hữu Linh, Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, Bộ Công Thương, dự thảo được xây dựng theo hướng giảm can thiệp trực tiếp vào hoạt động định giá, trao thêm quyền chủ động cho doanh nghiệp, đồng thời tăng hậu kiểm và trách nhiệm giải trình trong toàn chuỗi cung ứng.
Thay đổi lớn nhất nằm ở cơ chế hình thành giá bán lẻ. Thương nhân đầu mối và thương nhân phân phối được quyền quyết định giá bán trong hệ thống theo công thức thống nhất. Sau mỗi lần điều chỉnh, doanh nghiệp kê khai và chịu sự giám sát của cơ quan quản lý.
Nhà nước không rút khỏi vai trò điều tiết mà đổi công cụ quản lý. Thay vì quyết định từng mức giá, cơ quan quản lý chuyển sang kiểm soát công thức tính giá, theo dõi dữ liệu và giám sát việc tuân thủ của doanh nghiệp.
Trao quyền lớn hơn, trách nhiệm cao hơn
Quyền tự quyết giá đi cùng yêu cầu cao hơn về năng lực kinh doanh. Dự thảo quy định thương nhân đầu mối phải có tối thiểu 36 tháng hoạt động liên tục, sở hữu kho chứa từ 15.000 m³, có ít nhất 10 cửa hàng bán lẻ và duy trì tổng nguồn tối thiểu 100.000 m³ mỗi năm.
Nếu không đáp ứng yêu cầu về tổng nguồn trong hai năm liên tiếp, thương nhân đầu mối có thể bị thu hồi giấy phép. Quy định này cho thấy trọng tâm của cơ quan quản lý không còn là tăng số lượng doanh nghiệp đầu mối mà là bảo đảm năng lực cung ứng thực chất của thị trường.
Song song với đó, hệ thống phân phối được sắp xếp lại theo hướng tinh gọn. Các loại hình phân phối được hợp nhất, giấy xác nhận đủ điều kiện kinh doanh được bãi bỏ, thay bằng cơ chế đăng ký, kê khai và hậu kiểm. Mục tiêu là rút ngắn khâu trung gian và giảm chi phí lưu thông.
Theo bà Nguyễn Thúy Hiền, Phó Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, việc sửa đổi Nghị định nhằm tái cấu trúc hệ thống phân phối, xác lập rõ vai trò từng chủ thể, đồng thời nâng trách nhiệm doanh nghiệp trong bảo đảm nguồn cung và minh bạch thông tin.
Nếu cơ chế mới vận hành đúng như thiết kế, cạnh tranh sẽ không còn tập trung vào khả năng tiếp cận nguồn hàng mà chuyển sang năng lực quản trị. Doanh nghiệp kiểm soát tốt chi phí, logistics và hệ thống bán lẻ sẽ có lợi thế cạnh tranh ngay trên giá bán và chất lượng dịch vụ.
Dữ liệu thay giấy phép
Điểm thay đổi lớn nhất của dự thảo nằm ở phương thức giám sát. Lần đầu tiên, thương nhân đầu mối và thương nhân phân phối phải kết nối dữ liệu kho chứa, tồn kho, nguồn hàng, hệ thống phân phối và giá bán với Bộ Công Thương. Dữ liệu trở thành nền tảng của hậu kiểm.
Khi dữ liệu được cập nhật liên tục, cơ quan quản lý có thể theo dõi biến động cung - cầu theo thời gian thực thay vì phụ thuộc báo cáo định kỳ. Nguy cơ thiếu hàng, gián đoạn nguồn cung hay bất thường về giá vì thế được phát hiện sớm hơn, thay vì chờ thanh tra hoặc kiểm tra.
Sự thay đổi này cũng dịch chuyển trọng tâm từ tiền kiểm sang hậu kiểm. Giấy phép không còn là công cụ quản lý duy nhất. Hiệu quả điều hành sẽ phụ thuộc nhiều hơn vào khả năng theo dõi dữ liệu, phát hiện rủi ro và xử lý vi phạm trong quá trình thị trường vận hành.
Doanh nghiệp vì vậy được trao thêm quyền nhưng cũng phải chịu trách nhiệm lớn hơn. Mỗi lần điều chỉnh giá, biến động nguồn hàng hay hệ thống phân phối đều trở thành dữ liệu để cơ quan quản lý đánh giá tuân thủ. Minh bạch thông tin trở thành điều kiện gắn với quyền tự chủ.
Dù mở rộng quyền quyết định giá, dự thảo vẫn giữ công cụ điều tiết với mặt hàng chiến lược. Công thức tính giá, chi phí kinh doanh định mức, dự trữ lưu thông bắt buộc và cơ chế ứng phó biến động vẫn được duy trì nhằm bảo đảm an ninh năng lượng và ổn định kinh tế vĩ mô.
Cách thiết kế này cho thấy Nhà nước không rút khỏi thị trường xăng dầu. Vai trò điều tiết vẫn giữ nguyên, nhưng phương thức quản lý thay đổi. Trọng tâm chuyển từ quyết định giá bán sang giám sát thị trường và việc thực hiện nghĩa vụ của doanh nghiệp.
Ở góc độ phản biện, PGS.TS. Ngô Trí Long, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu thị trường - giá cả (Bộ Tài chính), cho rằng mở rộng quyền định giá phù hợp với định hướng kinh tế thị trường.
Tuy nhiên, hiệu quả cơ chế mới phụ thuộc cạnh tranh thực chất. Nếu thị trường tập trung vào một số doanh nghiệp lớn, nguy cơ chi phối giá cần được kiểm soát, PGS.TS. Ngô Trí Long nhận xét.
Trao thêm quyền cho doanh nghiệp là bước đầu của cải cách, nhưng hệ thống dữ liệu minh bạch và cơ chế giám sát đủ mạnh mới quyết định hiệu quả thực thi. Thiếu hai điều kiện này, quyền tự chủ khó tạo ra cạnh tranh.
Nhìn rộng hơn, dự thảo Nghị định không chỉ sửa đổi quy định kinh doanh xăng dầu, mà còn thử nghiệm phương thức quản lý mới, trong đó Nhà nước giảm can thiệp trực tiếp vào hoạt động định giá, đồng thời tăng giám sát bằng dữ liệu và trách nhiệm giải trình của doanh nghiệp.
Nếu được thông qua, đây sẽ là lần đầu thị trường xăng dầu Việt Nam vận hành theo cơ chế doanh nghiệp tự quyết giá, còn Nhà nước giám sát bằng dữ liệu. Hiệu quả của mô hình mới sẽ được kiểm chứng trong những chu kỳ.
Nguyễn Vân
