Chương trình OCOP: Chuyển trọng tâm từ quy mô số lượng sang hiệu quả kinh tế đa giá trị
Sau giai đoạn tăng trưởng mạnh về số lượng danh hiệu, chương trình Mỗi xã một sản phẩm (OCOP) đang bước vào giai đoạn nâng chuẩn. Việc điều chỉnh bộ tiêu chí đánh giá hướng tới mục tiêu thúc đẩy kinh tế nông thôn phát triển bền vững và nâng cao năng lực cạnh tranh thực tế của SP trên thị trường.
Yêu cầu nâng chuẩn chất lượng sau giai đoạn bùng nổ danh hiệu
Hệ thống sản phẩm đặc sản địa phương trên cả nước đang đứng trước những đòi hỏi mới về mặt chất lượng phục vụ tiêu dùng và phân phối. Số liệu thống kê cho thấy tính đến hết tháng 6/2026, toàn quốc ghi nhận 21.028 sản phẩm OCOP đạt từ 3 sao trở lên, tăng 1.986 sản phẩm so với thời điểm cuối năm 2025. Quy mô chủ thể kinh tế tham gia đạt mốc 10.657 đơn vị, trong đó có 40 sản phẩm mới được Hội đồng OCOP Trung ương công nhận đạt hạng 5 sao cấp quốc gia, nâng tổng số sản phẩm thuộc phân khúc đầu bảng lên con số 166. Sự gia tăng nhanh chóng về số lượng xếp hạng cho thấy độ phủ rộng của chương trình, nhưng đồng thời cũng đặt ra bài toán về tính đồng nhất của chất lượng nông sản khi đưa vào các kênh phân phối hiện đại.
Trước thực tế đó, bộ tiêu chí đánh giá và phân hạng OCOP giai đoạn 2026-2030 đã được cơ cấu lại theo hướng chú trọng hiệu quả vận hành thực tế. Các tiêu chuẩn mới bổ sung yêu cầu khắt khe hơn về năng lực tiếp cận thị trường, tính minh bạch của nguồn nguyên liệu bản địa, trách nhiệm bảo vệ môi trường và khả năng đóng góp cho sinh kế cộng đồng. Định hướng này chuyển dịch vai trò của chương trình OCOP vượt ra khỏi một hoạt động phân hạng hành chính thông thường, biến sản phẩm thành công cụ tích hợp đa giá trị, kết hợp giữa phát triển kinh tế làng nghề, khai thác sinh thái vùng miền và thúc đẩy du lịch nông thôn.
Đổi mới tư duy xây dựng nông thôn mới gắn liền với kinh tế xanh
Song song với việc nâng chuẩn sản phẩm đặc sản, cách tiếp cận trong chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng nông thôn mới cũng ghi nhận những chuyển dịch mang tính chiến lược. Cấu trúc bộ tiêu chí mới được tinh gọn thành 10 nhóm nội dung cốt lõi, tăng quyền chủ động cho các địa phương và chuyển dịch trọng tâm từ việc mở rộng các danh hiệu thi đua sang xây dựng mô hình nông thôn hiện đại, chú trọng hiệu quả kinh tế sâu rễ bền gốc. Mục tiêu cụ thể là phấn đấu đến năm 2030, thu nhập bình quân của người dân nông thôn tăng gấp 2,5 đến 3 lần so với mốc năm 2020; cả nước đạt khoảng 65% số xã chuẩn nông thôn mới, trong đó 10% đạt tiêu chí hiện đại và có 5 tỉnh, thành phố hoàn thành nhiệm vụ.
Để tối ưu hóa hiệu quả của dòng vốn đầu tư, cơ chế phân bổ nguồn lực yêu cầu tập trung, tránh dàn trải và không gây áp lực huy động quá sức dân. Trong công tác giảm nghèo, chính sách chuyển hướng từ hỗ trợ tài chính trực tiếp sang đầu tư phát triển sinh kế, ứng dụng chuyển đổi số và nâng cao năng lực quản trị tự chủ cho các hợp tác xã. Việc thúc đẩy các mô hình kinh tế tuần hoàn và kinh tế xanh được xác định là giải pháp căn cơ để cơ cấu lại ngành nông nghiệp, hỗ trợ các vùng nông thôn phát triển toàn diện cả về hạ tầng xã hội lẫn năng lực tạo ra giá trị thặng dư thương mại ổn định.
Tăng cường phân cấp quản trị và bài toán thích ứng của doanh nghiệp
Hiệu quả triển khai các mô hình kinh tế nông thôn mới dựa trên nguyên tắc phân cấp rõ ràng trong quản lý hành chính: địa phương chủ động quyết định nhiệm vụ, tự tổ chức thực hiện và chịu trách nhiệm về kết quả cuối cùng. Vai trò của cơ quan trung ương tập trung vào xây dựng hành lang pháp lý, ban hành hướng dẫn kỹ thuật và thực hiện công tác giám sát, hậu kiểm. Bên cạnh đó, việc tổ chức các hoạt động xúc tiến thương mại quy mô lớn như Festival OCOP Việt Nam hay Hội thi Làng du lịch nông thôn được xem là giải pháp mở rộng kênh tiêu thụ, hỗ trợ kết nối trực tiếp các sản phẩm bản địa có nguồn gốc minh bạch với tệp khách hàng tại các đô thị lớn.
Đối với các hộ canh tác và chủ thể doanh nghiệp, giai đoạn điều chỉnh này đặt ra yêu cầu bắt buộc về việc chuẩn hóa quy trình sản xuất theo hướng chính ngạch. Những đơn vị chủ động đầu tư cho công nghệ chế biến, kiểm soát tốt chất lượng bao bì và khai thác hiệu quả yếu tố câu chuyện văn hóa bản địa sẽ sở hữu lợi thế lớn để tiếp cận hệ thống bán lẻ hiện đại. Ngược lại, những mô hình vận hành theo tư duy thời vụ, thiếu sự đầu tư nghiêm túc cho chất lượng thực tế của sản phẩm sẽ gặp nhiều rào cản trong việc duy trì thứ hạng và khẳng định vị thế trên thị trường nông sản thế hệ mới.
Bảo An
