Truy xuất nguồn gốc nông sản tăng tốc: Từ yêu cầu kỹ thuật thành “tấm hộ chiếu số” cho xuất khẩu

Theo dõi KT&TD trên

Trong bối cảnh thương mại toàn cầu đề cao tính minh bạch và an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc đang dần trở thành “tấm hộ chiếu số” không thể thiếu đối với nông sản Việt Nam.

Sầu riêng đi đầu trong chuyển đổi số chuỗi cung ứng

Từ một yêu cầu kỹ thuật vốn được xem là thủ tục đi kèm trong hoạt động xuất khẩu, truy xuất nguồn gốc đang từng bước trở thành công cụ quản trị chuỗi cung ứng quan trọng của ngành nông nghiệp. Giai đoạn thí điểm hiện nay không chỉ nhằm kiểm nghiệm giải pháp công nghệ mà còn là quá trình hoàn thiện đồng bộ từ quy trình vận hành, hạ tầng dữ liệu đến cơ chế phối hợp giữa các bên tham gia.

Theo Vụ Khoa học và Công nghệ (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), kết quả bước đầu cho thấy hệ thống truy xuất nguồn gốc đang phát huy vai trò thực chất trong quản lý sản xuất và lưu thông hàng hóa, thay vì chỉ dừng lại ở việc đáp ứng yêu cầu hồ sơ của thị trường nhập khẩu.

Trong các ngành hàng được lựa chọn triển khai thí điểm, sầu riêng được xem là mô hình trọng điểm. Đây cũng là ngành hàng đang chịu áp lực lớn từ các quy định kiểm dịch, kiểm soát chất lượng và yêu cầu minh bạch dữ liệu của thị trường nhập khẩu.

Để hỗ trợ doanh nghiệp và người sản xuất, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã ban hành Công văn số 3226 ngày 3/4 hướng dẫn triển khai truy xuất nguồn gốc đối với sầu riêng. Nhiều lớp tập huấn đã được tổ chức tại các địa phương trọng điểm như Đồng Tháp và Đắk Lắk với sự tham gia của hơn 600 đại biểu đến từ cơ quan quản lý, doanh nghiệp và hợp tác xã.

Đến nay đã có 16 doanh nghiệp đăng ký tham gia chương trình thí điểm theo Quyết định số 5272/QĐ-BNNMT ngày 13/12/2025. Trong đó, hai doanh nghiệp được hỗ trợ triển khai theo hình thức “cầm tay chỉ việc” nhằm bảo đảm thực hiện đầy đủ các quy trình truy xuất từ vùng trồng đến xuất khẩu.

Một bước tiến đáng chú ý là việc Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã gửi công hàm tới Tổng cục Hải quan Trung Quốc vào ngày 23/5 để thông báo về hệ thống truy xuất nguồn gốc của Việt Nam, mẫu tem truy xuất cũng như danh sách mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói và phòng xét nghiệm phục vụ xuất khẩu sầu riêng.

Động thái này thể hiện nỗ lực chủ động của Việt Nam trong việc minh bạch hóa chuỗi cung ứng, đồng thời nâng cao khả năng đáp ứng các yêu cầu quản lý ngày càng chặt chẽ từ thị trường Trung Quốc – đối tác nhập khẩu lớn của nhiều mặt hàng nông sản Việt Nam.

Từ yêu cầu bắt buộc của thị trường

Trong những năm gần đây, các thị trường nhập khẩu lớn liên tục nâng cao tiêu chuẩn đối với nông sản. Bên cạnh chất lượng sản phẩm, yếu tố minh bạch thông tin về nguồn gốc, quy trình sản xuất, kiểm dịch và an toàn thực phẩm ngày càng được xem trọng.

Điều đó khiến truy xuất nguồn gốc không còn là giải pháp mang tính khuyến khích mà đang trở thành điều kiện gần như bắt buộc để duy trì xuất khẩu chính ngạch.

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, hệ thống hiện đã cập nhật khoảng 18.000 sản phẩm thuộc 112 nhóm sản phẩm tại 26 trong số 34 tỉnh, thành phố. Có 919 lô hàng, 547 nông hộ, 255 vùng trồng và 149 doanh nghiệp đang tham gia hệ thống.

Không chỉ giới hạn ở ngành hàng sầu riêng, mô hình này đang được mở rộng sang nhiều lĩnh vực khác như lúa gạo, chè, trái cây, thịt, trứng, sữa và thủy sản.

Những con số trên cho thấy nhận thức của doanh nghiệp và người sản xuất về tầm quan trọng của truy xuất nguồn gốc đang có sự thay đổi rõ rệt. Thực tế triển khai cũng cho thấy chỉ khi toàn bộ các mắt xích trong chuỗi cung ứng cùng tham gia, từ vùng nguyên liệu, thương lái, cơ sở đóng gói đến doanh nghiệp xuất khẩu, hệ thống mới có thể vận hành hiệu quả và tạo dựng niềm tin với đối tác quốc tế.

Ở góc độ công nghệ, ông Nguyễn Bảo Trung, Phó Cục trưởng Cục Chuyển đổi số cho biết hạ tầng kỹ thuật hiện cơ bản đã sẵn sàng cho quá trình triển khai trong năm 2026. Hai hệ thống do các doanh nghiệp công nghệ phát triển đã trải qua quá trình đánh giá nghiêm ngặt về an toàn thông tin và đang tiếp tục được hoàn thiện trước khi đưa vào vận hành tập trung tại Cục Chuyển đổi số.

Theo mô hình được xây dựng từ ngành hàng sầu riêng, mỗi chủ thể tham gia chuỗi cung ứng sẽ chịu trách nhiệm đối với phần dữ liệu do mình tạo ra. Cách tiếp cận này giúp tăng tính xác thực của thông tin, đồng thời nâng cao trách nhiệm giải trình của từng khâu trong chuỗi sản xuất.

Hiện nay, kiến trúc tổng thể của hệ thống đã được xây dựng cùng các hướng dẫn kỹ thuật kết nối dữ liệu giữa phần mềm doanh nghiệp với hệ thống dùng chung của Bộ.

Trong giai đoạn tiếp theo, hệ thống dự kiến kết nối với 7 cơ sở dữ liệu chuyên ngành, bao gồm dữ liệu về mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói, cơ sở chăn nuôi, cơ sở chế biến thủy sản và các dữ liệu quản lý liên quan. Việc vận hành trên hạ tầng tập trung được kỳ vọng sẽ giúp bảo đảm tính đồng bộ, an toàn và hiệu quả trong quản lý dữ liệu.

Nền tảng cho nông nghiệp minh bạch và bền vững

Theo Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Hoàng Trung, hạ tầng kỹ thuật hiện đã sẵn sàng ở mức cơ bản để tiếp nhận và vận hành hệ thống. Trọng tâm trong thời gian tới là tập trung triển khai các nội dung có thể tạo ra sản phẩm cụ thể và đưa vào vận hành theo lộ trình từ ngày 1/7.

Thứ trưởng nhấn mạnh, truy xuất nguồn gốc không phải là một rào cản hành chính mới đối với doanh nghiệp mà là công cụ quản lý giúp minh bạch hóa thông tin, nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước và hỗ trợ hoạt động sản xuất, xuất khẩu.

Trong thời gian tới, Bộ Nông nghiệp và Môi trường sẽ tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý, xây dựng thông tư hướng dẫn, phối hợp với các cơ quan liên quan để ban hành các quy định cần thiết và mở rộng thí điểm sang nhiều ngành hàng chủ lực khác.

Khi cạnh tranh thương mại toàn cầu ngày càng gắn chặt với các tiêu chuẩn về minh bạch và trách nhiệm, truy xuất nguồn gốc không chỉ là yêu cầu của thị trường mà còn là nền tảng để nâng cao năng lực cạnh tranh của nông sản Việt Nam. Đây sẽ là bước đi quan trọng giúp ngành nông nghiệp xây dựng chuỗi cung ứng hiện đại, phát triển bền vững và khẳng định vị thế trên thị trường quốc tế.