Thương mại điện tử: Chìa khóa mở lối ra biển lớn cho đặc sản vùng núi

Theo dõi KT&TD trên

Trà Shan Tuyết cổ thụ, mật ong bạc hà, mắc khén, hạt dổi, măng rừng hay thịt trâu gác bếp tất cả đều mang trong mình tinh túy của đất trời và bàn tay cần mẫn của người dân miền núi. Nhưng trong khi các thành phố lớn tràn ngập hàng ngoại nhập thì những đặc sản vùng cao lại nhiều khi chỉ quanh quẩn bán ở chợ phiên, hoặc lặng lẽ tiêu thụ trong cộng đồng nhỏ.

Vậy đâu là con đường để những đặc sản ấy vươn ra biển lớn, được biết đến và trân trọng xứng đáng với giá trị thật của chúng? Câu trả lời đang dần hiện rõ: thương mại điện tử chính là chìa khóa vàng mở ra cánh cửa hội nhập cho đặc sản vùng núi.

Đặc sản vùng núi: Tiềm năng bị lãng quên

Việt Nam có hơn 30 triệu người sinh sống tại các vùng núi và trung du, chiếm khoảng 30% dân số cả nước. Những vùng đất này không chỉ là nơi cư trú của hàng chục dân tộc thiểu số với kho tàng văn hóa phong phú, mà còn là “kho báu” của các loại nông sản đặc hữu. Điều đặc biệt là phần lớn các sản vật ở đây được nuôi trồng và thu hái theo phương pháp tự nhiên, không hóa chất, không công nghiệp hóa một lợi thế vàng trong xu hướng tiêu dùng hiện đại đề cao sức khỏe và bền vững.

Tuy nhiên, trở ngại lớn nhất lại nằm ở chính địa hình và điều kiện kinh tế - xã hội của các khu vực này. Đường sá cách trở, chi phí vận chuyển cao, thiếu vốn, thiếu kiến thức về thị trường và kỹ năng kinh doanh khiến đa số người làm nông ở vùng núi rơi vào vòng luẩn quẩn: sản xuất nhỏ lẻ, khó mở rộng quy mô, không tiếp cận được khách hàng tiềm năng. Sản phẩm chất lượng cao nhưng thiếu thương hiệu, thiếu chứng nhận và... thiếu người biết đến.

Thương mại điện tử: Cánh cổng vạn năng

Thương mại điện tử (TMĐT) dưới dạng các sàn trực tuyến như Shopee, Lazada, Tiki, Sendo, Amazon, hay những nền tảng mạng xã hội như Facebook, TikTok, Zalo đang thay đổi mạnh mẽ cách hàng hóa tiếp cận người tiêu dùng. Thay vì cần một cửa hàng mặt phố, giờ đây chỉ cần một chiếc điện thoại thông minh và kết nối Internet, người nông dân cũng có thể “dựng sạp” giữa chợ ảo rộng lớn, nơi hàng triệu người có thể tìm đến mỗi ngày.

Từ năm 2020 trở lại đây, đặc biệt trong và sau đại dịch Covid-19, thương mại điện tử Việt Nam chứng kiến mức tăng trưởng thần tốc. Theo Báo cáo e-Conomy SEA của Google, năm 2024, thị trường TMĐT Việt Nam đạt giá trị khoảng 20,5 tỷ USD và dự kiến tiếp tục tăng trưởng hai con số trong những năm tới. Điều đáng mừng là trong làn sóng đó, các sản phẩm nông nghiệp, đặc sản địa phương nhất là từ các tỉnh miền núi bắt đầu có cơ hội “cất cánh”.

Một ví dụ điển hình là huyện Bắc Hà (Lào Cai) thủ phủ mận Tam Hoa. Năm 2023, mận Bắc Hà được đưa lên các sàn thương mại điện tử như Postmart, Voso, TikiNGON… và chỉ trong hơn một tháng, hơn 80 tấn mận đã được tiêu thụ online, gấp 4 lần so với các năm trước đó. Nhờ vậy, giá mận tăng 20-30%, nông dân bán được nhanh, không còn cảnh “được mùa mất giá”.

Hay ở Hà Giang, những bánh trà Shan Tuyết cổ thụ, từng chỉ được mua theo kiểu truyền miệng trong giới “nghiện trà”, nay đã có gian hàng riêng trên sàn, có livestream giới thiệu sản phẩm, và cả đánh giá của khách hàng từ khắp cả nước. Nhiều hợp tác xã ghi nhận doanh thu tăng gấp 3 lần sau khi “chuyển mình” sang TMĐT.

Những lợi ích vượt lên quy mô

Điều kỳ diệu mà TMĐT mang lại không chỉ nằm ở doanh số. Đó còn là cơ hội để người nông dân thay đổi tư duy sản xuất, từ “trồng rồi mới bán” sang “trồng theo nhu cầu thị trường”. Khi một sản phẩm được đánh giá, bình luận, phản hồi công khai trên mạng, người bán sẽ buộc phải nâng cao chất lượng, cải tiến bao bì, nhãn mác, đảm bảo truy xuất nguồn gốc.

TMĐT cũng giúp xóa nhòa ranh giới địa lý, đưa nông sản vùng sâu vùng xa tiếp cận trực tiếp với khách hàng thành thị và thậm chí là người tiêu dùng quốc tế. Một số hợp tác xã trà ở Tà Xùa, Tây Côn Lĩnh, Suối Giàng... hiện đã xuất khẩu hàng nghìn bánh trà mỗi năm nhờ tiếp cận khách hàng nước ngoài qua Amazon hay Alibaba.

Bên cạnh đó, thông qua các nền tảng số, người nông dân được kết nối với dịch vụ hậu cần, vận chuyển, thanh toán điện tử và hỗ trợ quảng bá những thứ mà trước đây chỉ có doanh nghiệp lớn mới tiếp cận được. TMĐT thực sự dân chủ hóa thị trường, trao quyền cho những người ở vị trí thấp nhất trong chuỗi cung ứng.

Những rào cản vẫn còn

Tuy nhiên, con đường đi lên vẫn còn nhiều đoạn dốc. Nhiều hộ dân ở vùng núi chưa quen với công nghệ, vẫn gặp khó khăn khi tạo gian hàng, xử lý đơn hàng, tương tác với khách. Việc thiếu điện thoại thông minh, thiếu Internet ổn định, hay ngại đổi mới tư duy cũng là những lực cản phổ biến.

Ngoài ra, vấn đề logistics vẫn là “nút thắt cổ chai”. Giao hàng từ một xã vùng cao xa trung tâm có thể mất 5-7 ngày, chi phí cao gấp đôi so với vùng đồng bằng, khiến giá bán trên sàn bị đội lên và mất tính cạnh tranh. Chưa kể đến các rào cản về bao bì, bảo quản nhất là với hàng tươi sống như mận, cam, rau củ nếu không được xử lý tốt sẽ ảnh hưởng nghiêm trọng đến trải nghiệm khách hàng.

Cần gì để thương mại điện tử thực sự mở lối?

Để TMĐT thực sự trở thành “bệ phóng” cho đặc sản vùng núi, cần sự phối hợp chặt chẽ giữa chính quyền, doanh nghiệp và người dân. Trong đó, nhà nước giữ vai trò kiến tạo hạ tầng và chính sách: từ việc phủ sóng Internet, hỗ trợ đào tạo kỹ năng số, đến thúc đẩy logistics nông thôn, phát triển mã vùng trồng và tiêu chuẩn hóa sản phẩm.

Các doanh nghiệp, đặc biệt là sàn TMĐT và logistic, cần có chính sách ưu đãi đặc biệt cho nông sản vùng cao: như giảm phí vận chuyển, hỗ trợ livestream, quảng bá gian hàng địa phương. Đồng thời, cần xây dựng hệ sinh thái hỗ trợ toàn diện cho nông dân, từ thiết kế bao bì, chụp ảnh sản phẩm, đến hướng dẫn chăm sóc khách hàng.

Còn với người dân, chuyển đổi số không thể chỉ dừng ở “làm theo phong trào”, mà cần thay đổi tư duy làm nông hướng tới sản xuất chuyên nghiệp, minh bạch và định hướng thị trường.

Lối ra biển lớn không còn là giấc mơ

Ở nơi núi cao, mây trắng và người dân vẫn ngày ngày cuốc đất trên sườn đồi, có những sản vật đã sẵn sàng bước ra thế giới. Và TMĐT chính là con thuyền đưa chúng vượt qua những thung lũng cách trở, nối liền sản phẩm của bản làng với bàn ăn thành thị, với các chuỗi siêu thị, với cả những tín đồ ẩm thực quốc tế.

Không phải ai cũng có thể đi xuống núi để bán hàng, nhưng với thương mại điện tử, đặc sản núi rừng hoàn toàn có thể đi ra biển lớn. Và đó không chỉ là một xu hướng, mà là một sứ mệnh: đưa giá trị bản địa trở về đúng với tầm vóc của nó trong nền kinh tế số hiện đại.