Nông sản lên sàn: Bước chuyển mình mạnh mẽ của nông nghiệp số
Chỉ trong vài năm, hình ảnh người nông dân ở Đắk Lắk chủ động bán hàng qua điện thoại đã trở nên quen thuộc, khi nông sản Việt hiện diện trên các nền tảng như TikTok Shop, Shopee, Lazada, Tiki, hay vươn ra quốc tế qua Amazon và Alibaba.
Không còn là hiện tượng riêng lẻ, xu hướng này đang định hình lại cách nông nghiệp Việt Nam kết nối thị trường và gia tăng giá trị trong kỷ nguyên số.
Thương mại điện tử đã mở ra con đường tiêu thụ hoàn toàn mới cho hàng loạt mặt hàng nông sản tươi sống và chế biến. Từ xoài cát Hòa Lộc, vải thiều Lục Ngạn, thanh long Bình Thuận đến gạo ST25, hạt điều Bình Phước, cà phê Bảo Lộc - những đặc sản vốn chỉ biết đến thuơng lái hoặc chợ uông nay đã có mặt trên các giỏ hàng ảo trước mận của hàng triệu người tiêu dùng. Khoảng cách từ nơi trồng đến bàn ăn không còn là rào cản địa lý mà chỉ còn là vấn đề của logistics và kết nối dữ liệu.
Đại dịch COVID-19 được xem là cú hích bất đắc dĩ đắy nông sản Việt lên sàn số nhanh hơn bất kỳ chương trình vận động nào. Khi chợ truyền thống đóng cửa, thương lái không đi lại được, nhiều vùng nông sản rơi vào khủng hoảng thuơ hái không có đầu ra. Chính trong giai đoạn bần cùng đó, các sàn thương mại điện tử bước vào như một giải pháp khẩn cấp và rồi được giữ lại như một thói quen bền vững. Người nông dân buộc phải học livestream để bán dưa hấu, buộc phải cài Shopee để đưa hàng vào giỏ của khách hàng đô thị. Và khi làm được rồi, họ không muốn quay lại cách cũ.
Sự phát triển của hạ tầng điện thoại di động và internet băng rộng về vùng nông thôn cũng là yếu tố nền tảng không thể thiếu. Việt Nam có tỷ lệ sử dụng smartphone trong nông thôn ngày càng cao, và đây là điều kiện tiên quyết để cả người sản xuất lẫn người tiêu dùng có thể thực hiện các giao dịch trực tuyến. Các nền tảng đồng thời đầu tư đáng kể vào công tác tập huấn, tạo gói hỗ trợ riêng cho nông sản bắt đầu từ nhán hiệu, bao bì đến dịch vụ giao nhận lạnh, nhằm hạ thấp rào cản gia nhập của người bán.
Thế hệ nông dân trẻ, những người sinh ra trong thập niên 1990 đến đầu 2000, lớn lên cùng smartphone và mạng xã hội, đang dần tiếp quản các vườnn đất của gia đình và mang theo tư duy hướng đến thị trường một cách tự nhiên. Họ không chỉ biết dùng điện thoại đồng hồ vườn mà còn biết dựng không gian ảnh trên TikTok, biết viết mô tả sản phẩm hấp dẫn, biết chạy quảng cáo từ khóa theo mùa vụ.
Những câu chuyện nông dân livestream bán hàng đạt doanh thu hàng trăm triệu đồng mỗi tháng không còn là huyền thoại mà xuất hiện ngày càng nhiều. Một hợp tác xã trà tại Thái Nguyên tự xây dựng kênh TikTok lần lượt lên rấu chục nghìn theo dõi, bán được hàng tấn trà mỗi vụ. Một nhà vườn xoài tại Tiền Giang mở cửa hàng Shopee, ảnh cập nhật hàng ngày, dần dần có kéo theo người mua từ Hà Nội đặt đơn đều đặn hơn cả thương lái truyền thống. Sự kết hợp giữa kiến thức cảnh vườn và kỹ năng số đang tạo ra một kiểu nông dân mới mà không có giảng đường nào dạy được.
Một trong những bất cập lặp đi lặp lại của nông nghiệp Việt Nam là chuỗi giá trị bị cắt nhiều khâu trung gian, khiến người trồng hưởng phần nhỏ nhất dù phải bỏ ra nhiều công sức nhất. Nhà vườn bán một kiệ xoài với giá 5.000 đồng, qua tay hai ba tầng thuơng lái và chợ đầu mối, đến tay người tiêu dùng đô thị là 15.000 đến 20.000 đồng. Khoảng cách đó không ai có lỗi, nhưng đây là điểm sước mà thương mại điện tử có thể rút ngắn một cách đáng kể.
Khi nông dân bán trực tiếp trên sàn, họ có thể bán với giá 8.000 đến 10.000 đồng cao hơn giá thương lái trả, trong khi khách hàng vẫn thấy rẻ hơn chợ sả hay siêu thị. Lợi ích phân phối được chia đều hơn giữa hai đầu chuỗi. Đây chính là giá trị kinh tế cốt lõi mà chuyển đổi số đang mang lại cho nông nghiệp: không chỉ mở thị trường mới mà còn cơ cấu lại phân phối lợi nhuận theo hướng công bằng hơn.
Dù tiềm năng rõ ràng, con đường đưa nông sản lên sàn vẫn còn nhiều khó khăn. đầu tiên là tiêu chuẩn hóa sản phẩm. Thương mại điện tử đòi hỏi nông sản phải có bao bì đẹp, nhãn mác rõ ràng, xuất xứ minh bạch và khối lượng đồng đều. Nhưng sản xuất nông nghiệp truyền thống của Việt Nam vẫn mang nặng tính nhỏ lẻ, phân tán, thiếu đồng nhất về chất lượng giữa các lô hàng.
Logistics cũng là rào cản đáng kể, đặc biệt với nông sản tươi. Thời gian vận chuyển dài, cơ sở hạ tầng kho lạnh chưa được phủ rộng khắp các vùng nông thôn, chi phí giao nhận khi đưa hàng tươi qua hàng ngàn km vẫn là bài toán chưa có đáp án. Ngoài ra, những tranh chấp về chất lượng hàng hoá, sản phẩm bị dập nát trong vận chuyển, hoặc hết hạn trong khi đóng kiện... đều khó giải quyết hơn so với hàng công nghiệp thông thường. Mồi niềm tin của người mua sau một đơn hàng tồi hóa ra khó gây dựng lại hơn nhiều so với một chiếc điện thoại hay bộ quần áo.
Hành trình đưa nông sản lên sàn ở Việt Nam vẫn đang trong những chương đầu. Những kết quả ban đầu đủ để khẳng định rằng hướng đi này là đúng đắn và không thể đảo ngược. Nhiều nơi đã chứng kiến giá nông sản ổn định hơn khi có thêm kênh tiêu thụ trực tiếp, nông dân đa dạng hơn về thị trường, tạo ra thế mặc cả tốt hơn trước thuơng lái. Xu hướng càng rõ khi các nước nhập khẩu nông sản lớn của Việt Nam đặt yêu cầu truy xuất nguồn gốc ngày càng chặt chẽ hơn và số hóa chuỗi cung ứng chính là con đường ngắn nhất để đáp ứng yêu cầu đó.
Tiến Hoàng
