Đặc sản trà sen Tây Hồ Hiền Xiêm chinh phục người yêu trà
Giữa nhịp sống hối hả của Hà Nội hiện đại, có một góc nhỏ ở phường Quảng An, Tây Hồ vẫn giữ nguyên hương thơm dịu dàng của mùa sen - nơi gia đình nghệ nhân Ngô Văn Xiêm và Lưu Thị Hiền ngày ngày dệt nên những mẻ trà trứ danh khiến người yêu trà khắp nơi tìm đến.
Thiên cổ đệ nhất trà - từ hồ Tây mà ra
Trà sen Tây Hồ - còn được gọi là "Thiên Cổ Đệ Nhất Trà", đặc sản trong ẩm thực Hà Nội, làm từ hoa sen bách diệp mọc tại hồ Tây, thuộc quận Tây Hồ ngày nay. Loài hoa này mang trong mình một bí ẩn mà thiên nhiên đã ban tặng riêng cho mảnh đất kinh kỳ.
Giống sen Bách Diệp Hồ Tây có hai màu chính là hồng và trắng, trung bình mỗi bông có tới 100 cánh, thời gian nở từ lúc bung đến lúc tàn kéo dài từ 15 đến 20 ngày. Thổ nhưỡng, khí hậu và nguồn nước đặc biệt của hồ Tây được cho là lý do tạo nên loài sen bách diệp này - loài hoa từng được mang đi nhân giống nhiều nơi nhưng do khác thổ nhưỡng nên mùi hương thường bị hắc, không thể sánh với sen Hồ Tây.
Hồ Tây là vùng đất thiêng, nằm tại vị trí đắc địa ngay cạnh con sông Hồng màu mỡ, nhờ đó hấp thụ nhiều dưỡng chất tinh túy từ thiên nhiên, bông sen Tây Hồ cũng thế mà mang hương vị đặc biệt hơn hẳn các vùng sen khác. Chính vì lẽ đó, dù thị trường tràn ngập đủ loại trà sen từ khắp nơi, người sành trà vẫn chỉ tin tưởng trà sen gốc Tây Hồ mà thôi.
Nghệ nhân Ngô Văn Xiêm - người giữ lửa nghề trăm năm
Đến phường Quảng An, quận Tây Hồ, chỉ cần nhắc đến nghệ nhân Ngô Văn Xiêm là không ai không biết. Ông Xiêm là một trong những người đi tiên phong trong nghề làm chè ướp sen và đến nay là một trong số hộ gia đình hiếm hoi còn làm nghề chè ướp hương sen ở vùng đất được coi là "thánh địa" của sen.
Ông Ngô Văn Xiêm kể rằng gia đình ông đã có 5 đời làm trà sen. Thời xưa, việc ướp trà sen chỉ để uống, thiết đãi khách và làm quà biếu. Cho tới khi nền kinh tế thị trường phát triển, nhiều người tìm đến trà sen như một món quà quý, nhu cầu tăng cao, ông mới phát triển nghề của gia đình.
Cùng chồng gìn giữ nghề, bà Lưu Thị Hiền chia sẻ rằng gia đình bà có nhiều người làm nghề ướp trà sen và hiện nay con cháu đều tham gia, gìn giữ nghề mà ông cha để lại. Thương hiệu "Trà sen Hiền Xiêm" từ đó mang tên ghép của cả hai vợ chồng - người phụ nữ tài hoa và người nghệ nhân bậc thầy - như một lời cam kết cùng nhau giữ lửa cho dòng trà ngàn năm của Thăng Long.
Mỗi ngày từ 4 giờ sáng, gia đình ông thu hoạch khoảng 2.000 đến 2.500 bông sen đầu mùa, đến chính vụ thu được khoảng 10.000 bông. Đó là những buổi sớm tinh mơ mà cả gia đình thức dậy trước khi mặt trời ló dạng, len lỏi trên những chiếc thuyền nhỏ giữa mặt hồ mờ sương, chỉ để giữ trọn vẹn hương sen trong khoảnh khắc thuần khiết nhất của ngày.
Quy trình ướp trà - nghệ thuật của sự kiên nhẫn
Làm trà sen Tây Hồ không đơn thuần là một nghề - đó là một nghệ thuật đòi hỏi cả tâm hồn lẫn thể lực. Sen hái tốt nhất lúc trời vừa ửng sáng, khi hoa vừa nở, hương chưa kịp tỏa, sắc hoa còn thuần khiết. Bông sen quý nhất ở phần gạo sen nằm bên trong cùng của bông hoa; người làm phải nhẹ nhàng tách từng cánh to, rồi từng cánh nhỏ, rồi tách tua sen khỏi đài, và cuối cùng đãi lấy phần gạo sen trắng muốt.
Theo chị Đinh Thị Hiền, cơ sở sản xuất chè sen Hiền Xiêm, quy trình ướp truyền thống đòi hỏi sự khéo léo, tỉ mỉ: cứ một lớp trà lại đến một lớp mỏng gạo sen, sau cùng phủ một lớp giấy. Để ướp được 1kg trà sen cần đến 1.500 đến hơn 2.000 bông hoa sen. Toàn bộ quy trình kéo dài đúng 21 ngày với 7 lần vào hương gạo sen và 7 lần sấy mới có được mẻ trà tuyệt hảo.
Trà được sấy theo cách truyền thống bằng than hoa để cho ra hương thơm đặc trưng. Càng ướp nhiều lần thì hương sen càng quyện, trà càng thơm lâu. Những ngày nắng nóng, ít người chịu được sức nóng khi dùng lò sấy than củi; nghề này đòi hỏi người làm phải có tâm, yêu nghề chứ không chỉ nghĩ đến lợi nhuận.
Chính sự công phu ấy tạo nên vị thế độc tôn của trà sen Hiền Xiêm. Vị sen quyện với vị trà, khi pha có hương thơm ngào ngạt, thanh mát của sen Tây Hồ, vị chát và hậu ngọt của trà xanh khiến người thưởng thức lưu luyến vô cùng. Trà sen kén người làm nhưng cũng kén cả người uống - những người tính khí nóng vội rất khó để thưởng thức, vì chén trà sen nhỏ như hạt mít, cần được nhấm nháp thật thư thái mới cảm nhận trọn vẹn.
Từ đặc sản làng quê đến "ngoại giao trà"
Trà ướp sen xưa kia chỉ dành cho vua chúa và những gia đình quyền quý. Trải qua bao thế kỷ, thức trà tinh túy ấy nay đã vượt ra khỏi lũy tre làng Quảng An để trở thành đặc sản ngoại giao của đất nước.
Năm 2023, trà sen Tây Hồ vinh dự là một trong 3 phẩm trà được Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng mời Chủ tịch Tập Cận Bình thưởng thức. Đến tháng 3/2024, trà sen Hồ Tây tiếp tục được sử dụng để mời tỷ phú Bill Gates cùng bạn gái. Hai sự kiện ngoại giao đó không chỉ là niềm tự hào của những người làm trà Tây Hồ, mà còn là lời khẳng định mạnh mẽ nhất cho giá trị văn hóa trường tồn của đặc sản này.
Trà sen Hiền Xiêm đã được xếp hạng đạt chuẩn OCOP 4 sao và là đơn vị được các cấp lãnh đạo tin tưởng sử dụng để tiếp các đối tác quan trọng, quan chức cấp cao trong và ngoài nước. Nghề thủ công truyền thống ướp trà sen Quảng An cũng đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Một mùa sen, một năm chờ đợi
Tuy là đặc sản nổi tiếng của Hà Nội, mỗi năm trà sen Tây Hồ chỉ có một mùa sản phẩm. Vì vậy mỗi mùa sen nở rộ, người dân Hà Nội thường tranh thủ mua trà về dùng dần hoặc tích trữ, thậm chí nhiều người chốt đơn với số lượng lớn từ trước. Nhiều khách hàng đứng chờ tại đầm sen từ sáng sớm nhưng không phải ai cũng mua được.
Năm nào cũng vậy, cứ độ tháng 4, sen bách diệp của Tây Hồ vào mùa nở rộ - đây cũng là lúc các nghệ nhân làm trà sen truyền thống Quảng An tất bật vào vụ mới. Cả một năm dài chờ đợi, khách yêu trà chỉ có vài tháng ngắn ngủi để được thưởng thức hương trà tươi mới nhất. Chính sự khan hiếm ấy khiến trà sen Hiền Xiêm càng trở nên quý giá trong mắt người sành trà.
Ai đã từng một lần thưởng thức có lẽ sẽ mãi vương vấn bởi hương vị ngát thơm. Và chẳng cần quảng cáo quá nhiều, trà sen Tây Hồ vẫn là một món quà quý đi đến khắp mọi miền đất nước.
Trà sen Hiền Xiêm – Làng Quảng An - Tây Hồ không chỉ là một sản phẩm. Đó là câu chuyện của năm thế hệ gìn giữ nghề, là hương thơm của mặt hồ lúc bình minh, là sự kiên nhẫn 21 ngày trong từng mẻ ướp, là nét thanh lịch nghìn năm của người Hà Nội. Với những người yêu trà, một chén trà sen Hiền Xiêm không chỉ là một thức uống - đó là một cuộc hành trình ngược về tinh hoa của đất kinh kỳ.
Hoàng Nguyễn
