Tết Nguyên đán và chiều sâu bản sắc trong dòng chảy hiện đại

Theo dõi KT&TD trên

Đó không chỉ là quãng nghỉ của một chu kỳ lao động, mà còn là nơi lưu giữ ký ức, nuôi dưỡng tình thân và kết tinh những giá trị văn hóa cốt lõi qua hàng ngàn năm.

Nhân dịp Xuân Bính Ngọ 2026, PGS.TS. Bùi Xuân Đính (Nguyên cán bộ Viện Dân tộc học, Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam) đã dành cho phóng viên một cuộc trò chuyện sâu sắc, lý giải vì sao Tết vẫn là “mệnh lệnh từ trái tim” và sức mạnh nào đã giúp Tết Việt trường tồn qua mọi biến thiên của lịch sử.

- Phóng viên: Thưa PGS.TS. Bùi Xuân Đính, từ góc độ nghiên cứu dân tộc học và văn hóa dân gian, ông nhìn nhận thế nào về những “hằng số” giá trị của Tết cổ truyền đã định hình nên bản sắc dân tộc ta?

PGS.TS. Bùi Xuân Đính: Để hiểu về Tết, ta phải nhìn vào triết lý nông nghiệp sâu xa của người Việt. Tết là thời điểm kết tinh cao độ của nhiều giá trị nền tảng.

Trước hết là tinh thần “Tống cựu nghênh tân” – tức là làm mới và làm lại. Trong tâm thức người Việt xưa, Tết là một cuộc “thanh lọc” tổng thể. Từ việc quét vôi lại bức tường, lau chùi bộ lư đồng cho đến việc mỗi cá nhân cố gắng thanh toán nợ nần, gác lại những ưu phiền của năm cũ để bước vào một chu kỳ mới với tâm thế tinh khôi nhất.

Thứ hai, Tết là biểu tượng thiêng liêng của sự Đoàn viên. Trong xã hội nông nghiệp xưa, dù đi đâu, làm gì, Tết là “mệnh lệnh không lời” thôi thúc con người trở về. Bữa cơm tất niên không chỉ dành cho người sống, mà còn là dịp để mời tiên tổ về ngự lãm, chứng kiến lòng thành của con cháu.

Cuối cùng là đạo lý Tri ân và Khoan dung. Tết là dịp để người ta thực hành “Mùng một Tết cha, mùng hai Tết mẹ, mùng ba Tết thầy”. Mọi hiềm khích trong gia đình hay cộng đồng đều được gác lại phía sau cánh cửa năm cũ. Người Việt tin rằng, nếu mở đầu năm mới bằng sự hòa khí, cả năm sẽ thuận buồm xuôi gió. Đó chính là những “hằng số” văn hóa đã giúp dân tộc ta giữ vững bản sắc qua bao thăng trầm.

- Phóng viên: Xã hội Việt Nam năm 2026 đang chứng kiến sự biến đổi mạnh mẽ về cấu trúc gia đình và lối sống đô thị. Theo ông, những giá trị cốt lõi ấy đang vận động và thích nghi như thế nào trong thực tại?

PGS.TS. Bùi Xuân Đính: Tôi quan niệm văn hóa không phải là một thực thể đóng băng, nó là một dòng chảy. Trong bối cảnh hiện nay, các giá trị của Tết không mất đi mà đang “tự điều chỉnh” để tồn tại.

Chẳng hạn, giá trị đoàn viên ngày nay mang một sắc thái mới. Với những người lao động xa quê hay các gia đình trẻ ở đô thị, khi áp lực kinh tế và khoảng cách địa lý trở nên khắc nghiệt, thì sự trở về lại càng mang tính “đấu tranh” và thiêng liêng hơn. Nếu không thể về trực tiếp, sự kết nối qua màn hình kỹ thuật số cũng là một cách để nuôi dưỡng tình thân, dù không thể thay thế được hơi ấm thực chất.

Tuy nhiên, tôi quan sát thấy một sự chuyển dịch đáng kể từ “ăn Tết” sang “vui Tết” và “chơi Tết”. Ngày xưa, cái ăn được đặt lên hàng đầu vì đời sống còn gian khó. Ngày nay, khi sự sung túc đã hiện diện thường trực, người dân bắt đầu ưu tiên cho các giá trị trải nghiệm. Việc nhiều gia đình chọn đi du lịch trong dịp Tết chính là biểu hiện của xu hướng này.

Dù vậy, tôi vẫn muốn nhấn mạnh: dù có “chơi Tết” ở đâu đi chăng nữa, thì nghi lễ thờ cúng tổ tiên và khoảnh khắc giao thừa vẫn phải là tâm điểm. Nếu đánh mất đi tính thiêng của bàn thờ ngày Tết, thì kỳ nghỉ đó chỉ đơn thuần là một chuyến du lịch dài ngày, không còn mang ý nghĩa của Tết Nguyên đán nữa.

- Phóng viên: Thưa ông, năm 2025 vừa qua, nhiều địa phương đã phải gánh chịu hậu quả nặng nề của thiên tai. Trong bối cảnh nhiều gia đình vẫn đang nỗ lực tái thiết cuộc sống, ý nghĩa của Tết 2026 mang thông điệp gì?

PGS.TS. Bùi Xuân Đính: Đây là một câu hỏi rất trăn trở. Trong khó khăn, sức mạnh văn hóa chính là “liều thuốc” phục hồi mạnh mẽ nhất. Tết năm nay không chỉ là sự khởi đầu của một năm mới, mà là biểu tượng của sự Hồi sinh và Nghị lực.

Đối với những vùng chịu ảnh hưởng nặng nề của thiên tai, việc thực hiện trọn vẹn các nghi thức tốn kém có thể không còn là ưu tiên. Thay vào đó, tinh thần “Lá lành đùm lá rách” sẽ được biểu đạt cao độ. Sự sẻ chia của cộng đồng, sự hỗ trợ từ Nhà nước giúp người dân dựng lại nhà cửa trước thềm xuân chính là giá trị nhân văn lớn nhất của Tết 2026.

Người Việt có đức tính bền bỉ lạ kỳ. Dù mất mát, họ vẫn sẽ cố gắng cắm một cành đào, gói vài chiếc bánh chưng trên nền nhà mới. Chính cái sắc thắm của hoa đào trên đống đổ nát của năm cũ chính là lời khẳng định về sức sống mãnh liệt của dân tộc. Tết lúc này không còn là hưởng thụ, mà là sự xác lập niềm tin vào tương lai.

- Phóng viên: Hiện nay, công nghệ AI và số hóa đang thâm nhập sâu vào mọi ngõ ngách đời sống. Việc lì xì điện tử hay dùng AI viết câu đối đang gây ra những tranh luận trái chiều. Ông nhìn nhận vấn đề này như thế nào?

PGS.TS. Bùi Xuân Đính: Công nghệ là công cụ, nhưng văn hóa là linh hồn. Tôi không phản đối việc lì xì điện tử (e-lì xì) vì nó tiện lợi, nhất là với những người ở xa. Tuy nhiên, việc mừng tuổi bằng chuyển khoản dễ làm phai nhạt đi nghi thức trao nhận – một hành vi văn hóa tinh tế của người Việt.

Phong bao lì xì đỏ chứa đựng sự kín đáo, lời chúc phúc và ánh mắt trao gửi. Khi chúng ta chỉ thấy những con số nhảy trên màn hình điện thoại, cái “tình” dường như bị số hóa, trở nên khô khan. Đặc biệt đối với trẻ nhỏ, việc nhận lì xì điện tử làm mất đi sự háo hức và bài học về lòng biết ơn, sự cung kính khi đón nhận lộc đầu xuân.

Còn về việc dùng AI để làm câu đối hay viết chữ Hán, tôi cho rằng cần hết sức thận trọng. Chữ Hán là “văn dĩ tải đạo”, mỗi nét bút đều chứa đựng sự tu dưỡng và trải nghiệm của người viết. AI có thể sắp xếp câu chữ rất vần điệu, nhưng nó thiếu cái “Thần” và cái “Tâm”. Nếu chúng ta lạm dụng AI mà thiếu sự thẩm thấu văn hóa, chúng ta dễ tạo ra những sản phẩm sao rỗng, thậm chí sai lệch về ngữ nghĩa, làm tổn thương tính trang trọng của nghi lễ Tết.

- Phóng viên: Một bộ phận giới trẻ hiện nay thường có tâm lý “sợ Tết” hoặc than thở “Tết bây giờ nhạt quá”. Ông có suy nghĩ gì về quan điểm này?

PGS.TS. Bùi Xuân Đính: Tôi hiểu cảm giác đó của người trẻ. Tết xưa “vui” vì nó gắn liền với sự thiếu thốn. Ngày xưa, quanh năm ăn ngô, ăn sắn, chỉ đến Tết mới có cơm trắng, thịt mỡ, dưa hành. Cái niềm vui đó đến từ sự thỏa mãn nhu cầu sinh tồn căn bản.

Ngày nay, “Tết trong túi, Tết trong siêu thị”, thứ gì cũng có sẵn hàng ngày, nên cái ngưỡng hạnh phúc bị đẩy lên cao hơn. Thêm vào đó, áp lực về việc “phải” thực hiện các nghi thức cũ một cách máy móc khiến người trẻ cảm thấy nặng nề.

Tôi muốn nhắn gửi các bạn trẻ: Đừng đợi Tết mang lại niềm vui cho mình, mà hãy tự tay mình “kiến tạo” không khí Tết. Hãy thử cùng mẹ gói một nồi bánh chưng thay vì mua sẵn, hãy cùng cha chăm sóc lại chậu cây cảnh thay vì chỉ chụp ảnh “check-in”. Giá trị của Tết nằm ở hành trình chúng ta chuẩn bị cùng nhau, chứ không chỉ nằm ở khoảnh khắc giao thừa. Hãy biến Tết từ một “nghĩa vụ” thành một không gian của sự kết nối thực chất. Đó mới là cách để tìm lại niềm vui của Tết Việt.

- Phóng viên: Thưa ông, ông kỳ vọng gì vào diện mạo văn hóa của Tết Việt trong những năm tới?

PGS.TS. Bùi Xuân Đính: Tôi kỳ vọng vào một sự “phục hưng” dựa trên tri thức. Người Việt trẻ ngày nay rất giỏi công nghệ nhưng cũng rất yêu văn hóa dân tộc. Tôi mong rằng sự kết hợp giữa tư duy hiện đại và chiều sâu truyền thống sẽ tạo ra những cách đón Tết mới: xanh hơn, tiết kiệm hơn nhưng vẫn giữ được lòng thành kính với tổ tiên.

Một nền kinh tế mạnh cần một bản sắc văn hóa vững. Tết chính là cái mỏ neo giúp chúng ta không bị hòa tan khi bước ra thế giới. Dù cuộc sống có hiện đại đến đâu, tôi tin rằng chỉ cần tiếng trống lân còn vang, nhành đào còn thắm, thì linh hồn Việt vẫn luôn trường tồn.

- Phóng viên: Xin trân trọng cảm ơn Ông về cuộc trao đổi!

Cẩm Tú