Hệ thống truy xuất nguồn gốc nông sản: Chuyển dịch từ hồ sơ giấy sang quản lý dữ liệu số
Việc vận hành chính thức hệ thống truy xuất nguồn gốc nông sản trên quy mô toàn quốc từ ngày 1/7/2026 đánh dấu bước chuyển trong công tác quản lý chuyên ngành, chuyển từ phương thức lưu trữ thủ công sang kiểm soát bằng dữ liệu số nhằm đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe từ thị trường.
Sự siết chặt của các rào cản kỹ thuật và mục tiêu kim ngạch xuất khẩu
Hoạt động xuất khẩu nông, lâm, thủy sản trong 5 tháng đầu năm 2026 ghi nhận các chỉ số tích cực với kim ngạch đạt gần 31 tỷ USD, tăng 9,2% so với cùng kỳ và mang lại giá trị xuất siêu hơn 8,4 tỷ USD. Để hướng tới mục tiêu cán mốc doanh thu trên 74 tỷ USD cho cả năm 2026, ngành nông nghiệp đang đứng trước yêu cầu phải nâng cao chất lượng từ nội lực.
Hiện nay, các thị trường tiêu thụ lớn như Trung Quốc, Hoa Kỳ hay Liên minh châu Âu (EU) ngày càng thắt chặt các quy định kiểm định. Các cam kết định tính hay giấy chứng nhận thông thường dần được thay thế bằng yêu cầu bắt buộc về dữ liệu minh bạch, chứng minh rõ ràng hành trình của sản phẩm từ vùng trồng, quy trình canh tác cho đến khâu đóng gói, vận chuyển.
Tại Việt Nam, đặc thù sản xuất nông nghiệp vốn có tính chất nhỏ lẻ, phân tán với số lượng lớn các hộ canh tác độc lập. Mô hình manh mún này tạo ra rào cản không nhỏ trong việc chuẩn hóa các quy định về mã số vùng trồng và cơ sở đóng gói phục vụ xuất khẩu chính ngạch. Thực tế này đòi hỏi phải có một công cụ số hóa đồng bộ nhằm kết nối các mắt xích đơn lẻ thành một chuỗi cung ứng thống nhất, giúp nông sản nội địa tiếp cận các kênh phân phối chính ngạch và giảm thiểu rủi ro bị từ chối nhập khẩu khi các rào cản kỹ thuật quốc tế liên tục gia tăng.
Kiến trúc nền tảng dùng chung và năng lực vận hành của hệ thống hạ tầng
Sau giai đoạn sáu tháng triển khai thí điểm đối với mặt hàng sầu riêng xuất khẩu, hệ thống dữ liệu dùng chung cho ngành nông sản đã chính thức được chuyển giao toàn vẹn cho cơ quan nhà nước để vận hành trên quy mô diện rộng. Về mặt kỹ thuật, hệ thống hạ tầng số này được thiết kế để đáp ứng khoảng 1.000 lượt tra cứu trong mỗi giây, hỗ trợ 30.000 người quét tem đồng thời và xử lý hơn 85 triệu lượt xác thực thông tin hằng ngày. Tính đến thời điểm hiện tại, nền tảng đã tích hợp dữ liệu nguồn gốc của hơn 18.500 mặt hàng thuộc 181 nhóm sản phẩm của 170 doanh nghiệp tại 24 tỉnh, thành phố. Riêng đối với sầu riêng, đã có 16 đơn vị tham gia và bước đầu xuất khẩu thành công 6 container chính ngạch sang Trung Quốc qua việc áp dụng truy xuất điện tử.
Điểm mới cốt lõi của giải pháp công nghệ lần này là việc ứng dụng công nghệ chuỗi khối (blockchain) kết hợp ký số điện tử nhằm bảo đảm tính toàn vẹn, hạn chế tối đa việc can thiệp hay sửa đổi thông tin đầu vào. Sản phẩm được định danh theo tiêu chuẩn mã QR GS1 quốc tế, bảo đảm khả năng kết nối và liên thông dữ liệu trực tiếp với các trung tâm dữ liệu chuyên ngành. Việc thống nhất ngôn ngữ dữ liệu giúp các hệ thống quản lý sẵn có của các địa phương hay doanh nghiệp dễ dàng đồng bộ, hình thành một hệ sinh thái mở và không phụ thuộc vào một nhà cung cấp công nghệ riêng lẻ.
Thách thức ứng dụng tại cơ sở và yêu cầu tối ưu hóa quy trình hành chính
Mặc dù các thông số kỹ thuật từ hạ tầng công nghệ mang lại nhiều tín hiệu lạc quan, hiệu quả thực tế của hệ thống vẫn phụ thuộc vào độ chính xác của thông tin được cập nhật từ các vùng nguyên liệu. Việc áp dụng công nghệ số vào đời sống sản xuất đòi hỏi một lộ trình triển khai phù hợp, ưu tiên trước cho các ngành hàng chủ lực có giá trị kinh tế cao trước khi mở rộng quy mô. Thực tế triển khai bước đầu tại các đô thị cho thấy những chuyển biến nhất định; tiêu biểu như tại Hà Nội, việc cấp tài khoản cho hơn 3.000 cơ sở kinh doanh với hơn 12.000 mặt hàng dán mã QR đã góp phần hỗ trợ người tiêu dùng hình thành thói quen kiểm tra nguồn gốc. Ở khối tư nhân, một số doanh nghiệp chăn nuôi và chế biến quy mô lớn cũng chủ động số hóa chuỗi sản xuất, sẵn sàng kết nối dữ liệu để minh bạch hóa thông tin với thị trường.
Tuy nhiên, thách thức lớn nhất trong quá trình chuyển đổi số ngành nông nghiệp là nguy cơ phát sinh rào cản hành chính từ các quy trình kỹ thuật mới. Nếu không được kiểm soát tốt, các quy định về quét mã hay nhập liệu có thể làm tăng chi phí tuân thủ của người dân và doanh nghiệp. Mục tiêu cốt lõi của hệ thống truy xuất nguồn gốc là cung cấp một công cụ hỗ trợ đơn giản, tinh gọn, phù hợp với kinh nghiệm canh tác của nông dân, đồng thời giúp cơ quan chức năng nhận diện sớm các sự cố về an toàn thực phẩm để xử lý một cách chính xác. Khi mỗi mặt hàng nông sản xây dựng được một "lý lịch số" rõ ràng được thị trường quốc tế công nhận, ngành nông nghiệp sẽ có thêm cơ sở vững chắc để phát triển bền vững dựa trên uy tín và chất lượng sản phẩm.
Bảo An
