Chuyển đổi số mở đường cho nông sản Việt bứt phá

Theo dõi KT&TD trên

Không chỉ giúp nâng cao năng suất, các công nghệ mới còn mở ra cơ hội gia tăng giá trị, xây dựng thương hiệu và từng bước đưa nông sản Việt tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Câu chuyện của ngành chè Thái Nguyên với giá trị sản phẩm đạt 13.800 tỷ đồng là một minh chứng rõ nét cho xu hướng này.

Chè Thái Nguyên - Từ vùng nguyên liệu truyền thống đến chuỗi cung ứng số

Trong nhiều năm, nông sản Việt Nam vẫn đối mặt với bài toán quen thuộc, sản lượng lớn nhưng giá trị gia tăng thấp. Không ít mặt hàng có chất lượng tốt song vẫn khó cạnh tranh ở phân khúc cao cấp do thiếu khả năng truy xuất nguồn gốc, chưa đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn quốc tế và phụ thuộc nhiều vào phương thức sản xuất truyền thống.

Tuy nhiên, bức tranh đang dần thay đổi khi chuyển đổi số trở thành một trong những động lực quan trọng của ngành nông nghiệp. Từ AI, IoT đến dữ liệu lớn và công nghệ truy xuất nguồn gốc, các giải pháp công nghệ không chỉ thay đổi cách người nông dân sản xuất mà còn giúp doanh nghiệp quản lý chuỗi cung ứng hiệu quả hơn, nâng cao tính minh bạch và gia tăng niềm tin của người tiêu dùng.

Là địa phương nổi tiếng với thương hiệu chè, Thái Nguyên đang cho thấy hiệu quả rõ rệt của quá trình chuyển đổi số trong sản xuất nông nghiệp.

Hiện toàn tỉnh có khoảng 24.000 ha chè, với sản lượng và chất lượng thuộc nhóm dẫn đầu cả nước. Thay vì chỉ tập trung mở rộng diện tích, Thái Nguyên lựa chọn hướng đi khác là nâng cao giá trị trên từng kilogram chè thông qua công nghệ.

Nền tảng số Tea Trace Thái Nguyên được triển khai đã góp phần số hóa toàn bộ chuỗi giá trị ngành chè. Mỗi sản phẩm được gắn mã QR để truy xuất nguồn gốc, từ thông tin vùng trồng, quy trình chăm sóc, thu hái, chế biến đến đơn vị sản xuất. Hệ thống bản đồ số vùng nguyên liệu kết hợp công nghệ IoT giúp theo dõi điều kiện canh tác theo thời gian thực, hỗ trợ kiểm soát chất lượng ngay từ gốc.

Bên cạnh đó, hồ sơ chất lượng điện tử cũng được xây dựng nhằm lưu trữ toàn bộ dữ liệu sản xuất. Đây là cơ sở quan trọng để đáp ứng các yêu cầu ngày càng khắt khe của các thị trường xuất khẩu, đồng thời tạo niềm tin đối với người tiêu dùng trong nước.

Sự phối hợp giữa chính quyền địa phương, các nhà khoa học, doanh nghiệp và hợp tác xã đã hình thành một chuỗi liên kết tương đối hoàn chỉnh. Nhờ đó, giá trị sản phẩm chè Thái Nguyên năm 2025 đạt khoảng 13.800 tỷ đồng, cho thấy hiệu quả rõ rệt của việc kết hợp giữa nông nghiệp truyền thống với công nghệ hiện đại.

Không chỉ giúp tăng doanh thu, việc số hóa còn góp phần bảo vệ thương hiệu chè Thái Nguyên trước tình trạng hàng giả, hàng nhái - vấn đề từng khiến nhiều doanh nghiệp và người trồng chè gặp khó khăn trong nhiều năm.

AI và IoT đang thay đổi cách làm nông

Nếu trước đây kinh nghiệm của người nông dân đóng vai trò quyết định trong sản xuất thì hiện nay dữ liệu đang trở thành "người trợ lý" quan trọng.

Các hệ thống cảm biến IoT có thể liên tục theo dõi độ ẩm đất, nhiệt độ, lượng mưa hay dinh dưỡng của cây trồng để đưa ra khuyến nghị tưới tiêu, bón phân phù hợp. Điều này giúp giảm chi phí đầu vào, hạn chế lãng phí tài nguyên và nâng cao năng suất.

Trong khi đó, AI ngày càng được ứng dụng nhiều hơn trong dự báo sâu bệnh, phân tích sinh trưởng cây trồng, dự báo năng suất cũng như đánh giá nhu cầu thị trường. Khi được kết hợp với dữ liệu từ các vùng nguyên liệu, AI có thể hỗ trợ doanh nghiệp xây dựng kế hoạch sản xuất phù hợp với nhu cầu tiêu dùng, giảm tình trạng dư thừa hoặc thiếu hụt nguồn cung.

Đối với các ngành hàng xuất khẩu, việc sở hữu dữ liệu đầy đủ về quá trình sản xuất cũng giúp đáp ứng tốt hơn những yêu cầu về phát triển bền vững, giảm phát thải và minh bạch chuỗi cung ứng - những tiêu chí đang trở thành "tấm vé thông hành" tại nhiều thị trường lớn.

Lai Châu phát triển sâm bằng công nghệ cao

Không chỉ ngành chè, nhiều địa phương khác cũng đang lựa chọn chuyển đổi số làm nền tảng để phát triển các sản phẩm đặc sản.

Tại Lai Châu, cây sâm bản địa được định hướng phát triển theo mô hình ứng dụng công nghệ cao. Đến nay, địa phương đã có gần 24,9 ha diện tích trồng và ươm giống trong nhà màng, nhà lưới. Trong đó, 4,28 ha được áp dụng công nghệ tưới tiết kiệm, giúp tối ưu lượng nước và nâng cao hiệu quả chăm sóc.

Đáng chú ý, 13,9 ha đã đạt chứng nhận GACP-WHO, tiêu chuẩn quan trọng đối với dược liệu phục vụ ngành y tế và xuất khẩu. Đồng thời, hơn 120 cơ sở được cấp mã số vùng trồng, tạo nền tảng để truy xuất nguồn gốc, bảo hộ thương hiệu và mở rộng thị trường quốc tế.

Việc kết hợp giữa công nghệ sản xuất, tiêu chuẩn hóa vùng nguyên liệu và xây dựng dữ liệu số đang tạo điều kiện để các sản phẩm dược liệu Việt Nam từng bước nâng cao giá trị, thay vì chỉ bán nguyên liệu thô như trước.

Chế biến sâu - Chìa khóa để gia tăng giá trị

Một xu hướng khác đang diễn ra mạnh mẽ là chuyển từ sản xuất nguyên liệu sang chế biến sâu.

Tại xã Liên Minh (TP. Hà Nội), nhiều mô hình nông nghiệp như An Lạc Farm đã đầu tư dây chuyền sấy, chiết xuất và đóng gói khép kín nhằm phát triển các dòng trà thảo mộc, mỹ phẩm thiên nhiên và sản phẩm chăm sóc sức khỏe.

Việc ứng dụng công nghệ chế biến không chỉ kéo dài thời gian bảo quản mà còn tạo ra các sản phẩm có giá trị kinh tế cao hơn nhiều lần so với việc bán nguyên liệu tươi.

Song song với đó, các chứng nhận như OCOP, ISO hay Halal cũng được chú trọng nhằm đáp ứng yêu cầu của nhiều thị trường khác nhau. Đây được xem là bước đi quan trọng để các doanh nghiệp nông nghiệp nâng cao khả năng cạnh tranh trong bối cảnh người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến chất lượng, nguồn gốc và tính an toàn của sản phẩm.

Dữ liệu vẫn là "điểm nghẽn" của chuyển đổi số nông nghiệp

Mặc dù đạt nhiều kết quả tích cực, quá trình chuyển đổi số trong nông nghiệp vẫn chưa diễn ra đồng đều.

Theo đánh giá của nhiều chuyên gia, dữ liệu giữa các khâu trong chuỗi giá trị - từ vùng nguyên liệu, thu hoạch, chế biến đến phân phối - vẫn còn rời rạc. Việc thiếu một hệ thống dữ liệu thống nhất khiến công tác quản lý, dự báo cung cầu và điều tiết thị trường chưa đạt hiệu quả như kỳ vọng.

Liên kết giữa doanh nghiệp và người nông dân ở nhiều địa phương cũng chưa thực sự bền chặt. Điều này khiến việc chia sẻ dữ liệu, kiểm soát chất lượng và xây dựng thương hiệu còn gặp nhiều khó khăn.

Một thách thức khác là kỹ năng số của người sản xuất. Không ít hộ nông dân và hợp tác xã vẫn chưa quen với việc sử dụng các nền tảng số, thương mại điện tử hay các công cụ quản lý dữ liệu. Điều này làm giảm hiệu quả khai thác các giải pháp công nghệ dù hạ tầng kỹ thuật đã từng bước được đầu tư.

Thực tế cho thấy, AI hay chuyển đổi số không thể thay thế hoàn toàn kinh nghiệm của người nông dân, nhưng có thể trở thành công cụ giúp nâng cao hiệu quả sản xuất nếu được ứng dụng đúng cách.

Trong bối cảnh người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến chất lượng, tính minh bạch và phát triển bền vững, việc đầu tư vào dữ liệu, truy xuất nguồn gốc và công nghệ số không còn là lựa chọn mà đang trở thành yêu cầu tất yếu đối với ngành nông nghiệp.

Từ thành công của ngành chè Thái Nguyên đến những mô hình phát triển sâm, dược liệu hay chế biến sâu ở nhiều địa phương, có thể thấy chuyển đổi số đang mở ra hướng đi mới cho nông sản Việt. Khi công nghệ được kết hợp với vùng nguyên liệu chất lượng, tiêu chuẩn hóa sản xuất và xây dựng thương hiệu, giá trị của nông sản không chỉ được đo bằng sản lượng, mà còn bằng khả năng cạnh tranh trên thị trường trong nước và quốc tế.