Chính sách thuế với ngành bia rượu: Cơ hội hay thách thức cho doanh nghiệp?
Thị trường bia rượu Việt Nam trong những năm gần đây đã chứng kiến nhiều biến động mạnh mẽ, đặc biệt là dưới tác động của các chính sách thuế mới được ban hành.
Đứng trước bối cảnh này, các doanh nghiệp trong ngành đang phải đối mặt với nhiều thách thức, đồng thời cũng nhìn thấy những cơ hội tiềm năng từ việc điều chỉnh chiến lược kinh doanh để thích ứng với môi trường pháp lý mới.
Việt Nam hiện đang là một trong những thị trường tiêu thụ bia lớn nhất khu vực Đông Nam Á với mức tiêu thụ bình quân đầu người đạt khoảng 45 lít/năm, tương đương với gần 4,5 tỷ lít bia được tiêu thụ mỗi năm. Ngành công nghiệp bia rượu cũng đóng góp đáng kể vào ngân sách nhà nước với khoảng 60 nghìn tỷ đồng thuế mỗi năm. Tuy nhiên, bên cạnh những đóng góp kinh tế tích cực, việc tiêu thụ đồ uống có cồn ở mức cao cũng gây ra những hệ lụy nghiêm trọng về sức khỏe cộng đồng và các vấn đề xã hội khác.
Để giải quyết những mâu thuẫn này, Chính phủ đã liên tục điều chỉnh chính sách thuế đối với ngành bia rượu trong những năm qua. Năm 2023 đánh dấu một bước ngoặt quan trọng khi Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt sửa đổi được thông qua, trong đó có nhiều điều khoản tác động trực tiếp đến ngành bia rượu. Theo đó, thuế tiêu thụ đặc biệt (TTĐB) đối với bia đã tăng từ 65% lên 70% vào đầu năm 2024, và dự kiến sẽ tiếp tục tăng lên 75% vào năm 2026. Đối với rượu mạnh trên 20 độ cồn, mức thuế đã tăng từ 65% lên 80% và sẽ tiếp tục tăng lên 85% vào năm 2026.
Những thay đổi này đã tạo ra nhiều thách thức đáng kể cho các doanh nghiệp trong ngành. Trước hết, việc tăng thuế TTĐB trực tiếp làm tăng giá thành sản phẩm, khiến các doanh nghiệp phải đối mặt với áp lực cạnh tranh về giá. Một báo cáo của Hiệp hội Bia - Rượu - Nước giải khát Việt Nam (VBA) cho thấy, mỗi lần tăng thuế TTĐB 5% sẽ làm giá bán bia tăng khoảng 2-3%, điều này có thể dẫn đến sự sụt giảm về sản lượng tiêu thụ từ 7-10% trong ngắn hạn.
Thách thức thứ hai đến từ sự thay đổi trong hành vi tiêu dùng. Khi giá bia rượu tăng, một bộ phận người tiêu dùng có xu hướng chuyển sang các sản phẩm thay thế có giá thấp hơn hoặc các sản phẩm không chính thức, không rõ nguồn gốc. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến doanh thu của các doanh nghiệp chính thức mà còn tiềm ẩn nhiều rủi ro về an toàn sức khỏe cho người tiêu dùng.
Ngoài ra, việc tăng thuế TTĐB cũng làm tăng chi phí tuân thủ pháp luật cho các doanh nghiệp. Họ phải đầu tư thêm vào các hệ thống kế toán, kiểm soát nội bộ để đảm bảo tuân thủ các quy định mới về thuế. Đặc biệt đối với các doanh nghiệp vừa và nhỏ, chi phí này có thể chiếm một tỷ trọng đáng kể trong tổng chi phí hoạt động của họ.
Tuy nhiên, bên cạnh những thách thức, chính sách thuế mới cũng mở ra nhiều cơ hội cho các doanh nghiệp trong ngành bia rượu.
Đầu tiên, áp lực từ việc tăng thuế buộc các doanh nghiệp phải tìm kiếm giải pháp để tối ưu hóa quy trình sản xuất, cắt giảm chi phí và nâng cao hiệu quả hoạt động. Nhiều doanh nghiệp đã đầu tư vào công nghệ mới, tự động hóa quy trình sản xuất để giảm chi phí nhân công và tăng năng suất. Heineken Việt Nam, đã đầu tư hơn 100 triệu USD vào việc hiện đại hóa các nhà máy sản xuất trong giai đoạn 2020-2023, giúp giảm 15% chi phí sản xuất trên mỗi đơn vị sản phẩm.
Thứ hai, chính sách thuế mới tạo động lực cho các doanh nghiệp đa dạng hóa danh mục sản phẩm, đặc biệt là phát triển các sản phẩm bia có nồng độ cồn thấp hoặc bia không cồn. Những sản phẩm này không chỉ chịu mức thuế TTĐB thấp hơn mà còn đáp ứng xu hướng tiêu dùng lành mạnh đang ngày càng phổ biến. Sabeco, một trong những nhà sản xuất bia lớn nhất Việt Nam, đã giới thiệu dòng sản phẩm bia không cồn "Saigon Chill Zero" vào năm 2023 và ghi nhận sự tăng trưởng đáng kể trong phân khúc này.
Cơ hội thứ ba đến từ việc phát triển thị trường xuất khẩu. Khi thị trường nội địa gặp khó khăn do chính sách thuế, nhiều doanh nghiệp đã chuyển hướng đầu tư vào phát triển thị trường xuất khẩu, nơi họ có thể tận dụng lợi thế về chi phí sản xuất thấp và chất lượng sản phẩm ngày càng được cải thiện. Năm 2023, giá trị xuất khẩu bia của Việt Nam đạt khoảng 75 triệu USD, tăng 15% so với năm trước, với các thị trường chính là Đài Loan, Hàn Quốc, Nhật Bản và các nước ASEAN.
Bên cạnh đó, chính sách thuế mới cũng tạo điều kiện để thị trường bia rượu phát triển theo hướng bền vững hơn. Việc tăng thuế góp phần kiểm soát tiêu dùng đồ uống có cồn, giảm thiểu các tác động tiêu cực đến sức khỏe cộng đồng và xã hội. Điều này phù hợp với chiến lược phát triển bền vững mà nhiều doanh nghiệp lớn trong ngành đang theo đuổi. Heineken Việt Nam, ví dụ, đã cam kết đạt mức phát thải carbon trung tính vào năm 2030 và đang đầu tư mạnh vào các giải pháp năng lượng tái tạo.
Đối với các nhà hoạch định chính sách, việc cân bằng giữa mục tiêu tăng thu ngân sách, kiểm soát tiêu dùng đồ uống có cồn và đảm bảo sự phát triển bền vững của ngành bia rượu là một thách thức không nhỏ. Theo các chuyên gia kinh tế, việc tăng thuế TTĐB quá nhanh có thể dẫn đến hiện tượng "đỉnh Laffer", khi mức thuế quá cao khiến doanh thu thuế giảm do sự sụt giảm mạnh về sản lượng tiêu thụ hoặc sự gia tăng của thị trường không chính thức.
Để giải quyết vấn đề này, nhiều quốc gia trên thế giới đã áp dụng phương pháp tăng thuế theo lộ trình, kết hợp với các biện pháp kiểm soát chặt chẽ thị trường không chính thức và các chương trình giáo dục nâng cao nhận thức cộng đồng về tác hại của việc lạm dụng đồ uống có cồn. Việt Nam cũng đang theo đuổi chiến lược tương tự, với việc tăng thuế TTĐB theo lộ trình 5 năm và triển khai Chương trình phòng chống tác hại của rượu bia giai đoạn 2022-2025.
Đối với các doanh nghiệp trong ngành, việc thích ứng với môi trường chính sách mới đòi hỏi một cách tiếp cận toàn diện. Trước hết, họ cần đầu tư vào việc nghiên cứu và phát triển các sản phẩm mới, đặc biệt là các sản phẩm có nồng độ cồn thấp hoặc không cồn. Thứ hai, việc tối ưu hóa chuỗi cung ứng và quy trình sản xuất là rất quan trọng để giảm chi phí và duy trì khả năng cạnh tranh. Thứ ba, chiến lược marketing cần được điều chỉnh để nhấn mạnh vào việc tiêu dùng có trách nhiệm và giá trị thương hiệu thay vì chỉ tập trung vào giá cả.
Ngoài ra, các doanh nghiệp cũng cần tăng cường đối thoại với các cơ quan quản lý nhà nước để đảm bảo rằng tiếng nói của họ được lắng nghe trong quá trình hoạch định chính sách. Hiệp hội Bia - Rượu - Nước giải khát Việt Nam đã đóng vai trò quan trọng trong việc đại diện cho các doanh nghiệp trong ngành để tham vấn với các cơ quan quản lý về các chính sách thuế mới.
Tương lai, thị trường bia rượu Việt Nam vẫn còn nhiều tiềm năng phát triển nhờ dân số trẻ và thu nhập tăng. Tuy nhiên, các doanh nghiệp cần chuẩn bị cho một môi trường kinh doanh ngày càng phức tạp hơn với những thay đổi liên tục về chính sách thuế và quy định pháp luật. Những doanh nghiệp có khả năng thích ứng nhanh, đổi mới sáng tạo và xây dựng mô hình kinh doanh bền vững sẽ là những người chiến thắng trong cuộc đua dài hơi này.
Tiến Hoàng
