Chính sách thuế tác động thế nào đến hộ kinh doanh?

Theo dõi KT&TD trên

Thuế khoán bị xóa bỏ hoàn toàn, lệ phí môn bài chính thức chấm dứt, và một hệ thống phân loại mới theo doanh thu được áp dụng từ ngày 1/1/2026. Những điều chỉnh này không đơn thuần là thay đổi về con số chúng tác động trực tiếp đến cách hàng triệu gia đình kinh doanh, vận hành và tồn tại trên thị trường.

Căn cứ Nghị quyết số 198/2025/QH15 được Quốc hội thông qua ngày 17/5/2025, từ ngày 1/1/2026, cơ chế thuế khoán vốn tồn tại hàng chục năm chính thức bị bãi bỏ. Thay vào đó, toàn bộ hộ kinh doanh chuyển sang phương pháp tự kê khai, tự nộp thuế dựa trên doanh thu thực tế. Cùng với đó, lệ phí môn bài một khoản thu cố định bị nhiều người xem là "thuế phí nền" cũng được bãi bỏ hoàn toàn, giúp giảm bớt gánh nặng cố định cho các hộ nhỏ.

Đây được đánh giá là cuộc cải tổ lớn nhất trong quản lý thuế hộ kinh doanh trong nhiều thập kỷ, nhằm hướng tới sự minh bạch, công bằng giữa hộ kinh doanh, doanh nghiệp và người lao động.

Theo Luật Quản lý thuế (thay thế) được Quốc hội thông qua với tỷ lệ tán thành lên tới 92,6%, hộ kinh doanh được phân thành bốn nhóm riêng biệt dựa trên quy mô doanh thu hàng năm, đi kèm các nghĩa vụ thuế và chế độ kế toán tương ứng.

Nhóm 1 - Doanh thu dưới 1 tỷ đồng/năm: Đây là nhóm được hưởng lợi nhiều nhất. Theo Nghị định số 141/2026/NĐ-CP ban hành ngày 29/4/2026, ngưỡng miễn thuế (cả thuế GTGT lẫn thuế TNCN) đã được nâng từ 500 triệu đồng lên 1 tỷ đồng/năm, áp dụng hồi tố từ 1/1/2026. Ước tính khoảng 90% hộ kinh doanh hiện nay thuộc nhóm này và không phải nộp thuế. Những hộ trong nhóm này cũng chỉ cần khai doanh thu một lần mỗi năm thủ tục rất đơn giản. Đáng chú ý, những hộ có doanh thu dưới 1 tỷ đồng đã nộp thuế trong quý 1/2026 sẽ được hoàn trả theo quy định.

Nhóm 2 - Doanh thu từ 1 tỷ đến 3 tỷ đồng/năm: Nhóm này phải thực hiện kê khai và nộp thuế GTGT theo quý, thuế TNCN quyết toán theo năm. Bắt buộc sử dụng hóa đơn điện tử. Thời hạn nộp hồ sơ khai thuế quý 1/2026 là ngày 4/5/2026 (do 30/4 là ngày nghỉ lễ).

Nhóm 3 và 4 - Doanh thu từ 3 tỷ đồng trở lên: Các hộ có quy mô lớn hơn phải chịu sự giám sát chặt chẽ hơn, kê khai thuế GTGT theo tháng, thực hiện đầy đủ chế độ kế toán (có thể chọn chế độ hộ kinh doanh hoặc doanh nghiệp nhỏ/siêu nhỏ), và được định hướng chuyển đổi thành doanh nghiệp.

Nhìn tổng thể, chính sách năm 2026 "mềm" hơn rõ rệt với nhóm hộ kinh doanh nhỏ. Việc nâng ngưỡng miễn thuế lên 1 tỷ đồng/năm gấp 10 lần so với mức 100 triệu đồng trước đây — là một thay đổi rất đáng kể. Theo ước tính của Bộ Tài chính, chính sách mới dự kiến giảm thu ngân sách nhà nước khoảng 16.650 tỷ đồng so với năm 2025, thể hiện sự hy sinh nguồn thu đáng kể để nuôi dưỡng khu vực kinh tế phi chính thức.

Bên cạnh đó, việc bãi bỏ lệ phí môn bài giúp loại bỏ một khoản phí cố định vốn không phản ánh đúng năng lực kinh doanh thực tế của từng hộ. Chính sách mới tập trung vào thu đúng theo hoạt động thực, tức là hộ kinh doanh có doanh thu mới phải đóng thuế, và mức thuế tỷ lệ với doanh thu thực tế phát sinh.

Ngoài ra, dịch vụ ăn uống tiếp tục được áp dụng thuế GTGT ở mức ưu đãi 8% cho đến hết năm 2026 một hỗ trợ thiết thực cho hàng triệu hộ kinh doanh trong ngành F&B vốn còn đang phục hồi sau đại dịch.

Tuy nhiên, bên cạnh những tín hiệu tích cực, cuộc chuyển đổi này đặt ra không ít thách thức đối với nhiều hộ kinh doanh, đặc biệt là những người chưa quen với hệ thống kế toán và kê khai điện tử.

Không ít hộ kinh doanh gặp khó khăn khi lần đầu thực hiện kê khai thuế theo doanh thu và chi phí thực tế. Các quy định về thuế GTGT, thuế TNCN, hóa đơn điện tử và thời hạn kê khai vừa mới, vừa có nhiều điểm dễ nhầm lẫn. Đặc biệt, yêu cầu xuất hóa đơn điện tử ngay tại thời điểm giao dịch trong lĩnh vực dịch vụ ăn uống là một thách thức quá lớn với các chủ hộ vừa kinh doanh vừa phục vụ trực tiếp. Thực tế nhiều khách hàng chỉ quét mã QR thanh toán rồi rời đi ngay mà không có nhu cầu lấy hóa đơn. Các chuyên gia kiến nghị cơ quan quản lý nên cho phép xuất hóa đơn tổng hợp cuối ngày đối với khách lẻ nếu thanh toán được kiểm soát qua sao kê ngân hàng.

Ngoài ra, quy định về hóa đơn điện tử đối với hộ kinh doanh có doanh thu dưới 1 tỷ đồng vẫn chưa rõ ràng, tạo ra khoảng trống pháp lý khiến nhiều hộ lúng túng trong việc tuân thủ.

Điểm đáng lưu ý mà nhiều chuyên gia nhấn mạnh: nhiều hộ kinh doanh lo sợ thuế tăng, nhưng thực chất thuế không tăng thậm chí còn giảm đáng kể với nhóm nhỏ. Nỗi lo lớn hơn nằm ở chi phí tuân thủ: chi phí công nghệ ban đầu như máy tính tiền, phần mềm quản lý, chữ ký số, đường truyền internet; và chi phí thời gian để học cách ghi chép, phân loại doanh thu, lưu chứng từ điều mà người bán hàng giỏi chưa chắc làm tốt.

Đây là lý do nhiều tổ chức đang triển khai hỗ trợ đào tạo cho hộ kinh doanh. Cục Thuế đã hỗ trợ tiếp cận phần mềm khai thuế miễn phí; nhiều ngân hàng và công ty fintech cũng cung cấp công cụ quản lý tài chính tích hợp tính năng kê khai thuế tự động.

Một điểm đáng chú ý trong chính sách 2026 là việc siết chặt quản lý thuế với hộ kinh doanh trên nền tảng thương mại điện tử. Theo Nghị định 117/2025/NĐ-CP, từ ngày 1/7/2025, các sàn thương mại điện tử có chức năng thanh toán như Shopee, Lazada phải khấu trừ và nộp thuế GTGT thay cho người bán. Riêng hộ kinh doanh online tự do trên Facebook, Zalo nơi thanh toán diễn ra bên ngoài nền tảng phải tự thực hiện nghĩa vụ khai và nộp thuế.

Nhóm hộ kinh doanh bán hàng online nhận chuyển khoản nhiều sẽ chịu tác động mạnh hơn từ chính sách này, vì dữ liệu giao dịch ngân hàng và hóa đơn điện tử sẽ giúp cơ quan thuế đối chiếu doanh thu thực tế dễ dàng hơn bao giờ hết.

Công nghệ không còn là lựa chọn, mà đang trở thành điều kiện bắt buộc để hộ kinh doanh tồn tại trong môi trường chính sách mới. Tuy nhiên, bản chất của cuộc cải cách này là tích cực: vừa khoan sức dân với nhóm quy mô nhỏ lẻ, vừa chuyên nghiệp hóa và minh bạch hóa với nhóm có quy mô lớn hơn. Đây là định hướng phù hợp với xu thế quản lý quốc tế và mục tiêu phát triển kinh tế tư nhân bền vững.

Áp lực chính sách, nếu được hiểu đúng và thích nghi kịp thời, hoàn toàn có thể trở thành động lực để hộ kinh doanh tự nâng cấp, quản trị chuyên nghiệp hơn, và hội nhập sâu hơn vào nền kinh tế số. Điều quan trọng là Nhà nước cần tiếp tục lắng nghe, điều chỉnh những điểm nghẽn thực tiễn còn tồn tại, để cuộc cải cách không trở thành gánh nặng với những người vốn đã kinh doanh khó khăn.

Hoàng Nguyễn