Ví điện tử có đang khiến người dùng chi tiêu nhiều hơn?

Theo dõi KT&TD trên

Sự tiện lợi ấy đang định hình lại cách hàng chục triệu người Việt chi tiêu mỗi ngày, nhưng cũng đặt ra câu hỏi ngày càng được nhắc đến nhiều hơn trong giới tài chính hành vi: liệu ví điện tử có đang âm thầm khiến người dùng chi tiêu nhiều hơn?

Thị trường ví điện tử Việt Nam đang trải qua giai đoạn tăng trưởng mạnh. Tính đến ngày 31/3/2025, cả nước có 47 tổ chức được cấp phép cung ứng dịch vụ ví điện tử, với gần 46 triệu ví được kích hoạt và hơn 30 triệu ví đang hoạt động thường xuyên, tổng số dư trên các ví vượt 2.800 tỷ đồng. Theo báo cáo Kinh tế số Đông Nam Á do Google, Temasek và Bain & Company công bố, tổng giá trị giao dịch qua các hình thức thanh toán số tại khu vực được dự báo đạt 178 tỷ USD trong năm 2025.

Dự báo của PwC còn cho thấy bức tranh sôi động hơn nữa: tổng giá trị giao dịch thanh toán điện tử tại Việt Nam có thể đạt khoảng 36,62 tỷ USD vào năm 2026, với tốc độ tăng trưởng kép hàng năm khoảng 15,19%. Số lượng ví hoạt động dự kiến tăng lên 50-60 triệu vào năm 2026, tương đương gần 50% dân số trưởng thành cả nước.

Không chỉ dừng ở vai trò trung gian thanh toán, các ví điện tử lớn như MoMo, ZaloPay, ShopeePay, Viettel Pay hay VNPay đang chuyển mình thành những "siêu ứng dụng" tích hợp hàng loạt dịch vụ — từ đặt xe, đặt đồ ăn, mua vé, đầu tư, đến các sản phẩm tín dụng tiêu dùng. Chính sự mở rộng hệ sinh thái này là một trong những nguyên nhân khiến hành vi chi tiêu của người dùng thay đổi âm thầm nhưng rõ rệt.

Trong tâm lý học hành vi, hiện tượng người dùng có xu hướng chi tiêu nhiều hơn khi không sử dụng tiền mặt được gọi là "cashless effect" hiệu ứng không tiền mặt. Khi thanh toán bằng tiền giấy, não bộ ghi nhận trực tiếp cảm giác "mất mát" thông qua hành động đếm, trao tay tiền; còn khi thanh toán qua ví điện tử hay thẻ, quá trình này bị rút gọn chỉ còn một cú chạm, khiến cảm giác "đau" khi chi tiêu giảm đi đáng kể. Nhiều nghiên cứu quốc tế đã ghi nhận hiện tượng này, trong đó có khảo sát của một nhóm nghiên cứu tại MIT cho thấy nhóm người mua vé thể thao bằng thẻ có xu hướng trả giá cao hơn so với nhóm thanh toán bằng tiền mặt.

Bên cạnh yếu tố tâm lý, cấu trúc não bộ cũng góp phần lý giải vì sao ngân sách đề ra thường "vỡ trận". Theo các nghiên cứu về khoa học thần kinh hành vi tiêu dùng, não bộ có hai vùng kiểm soát riêng biệt: một vùng vận hành bằng lý trí — nơi các bản ngân sách được lập ra một cách logic — và một vùng cảm xúc, nơi các cám dỗ mua sắm tấn công trực tiếp. Ví điện tử, với giao diện mượt mà, thao tác một chạm và các thông báo khuyến mãi liên tục, đang đánh thẳng vào vùng cảm xúc này nhiều hơn bất kỳ hình thức thanh toán truyền thống nào.

Nếu bản thân ví điện tử đã làm mờ đi cảm giác "mất tiền", thì tính năng mua trước trả sau (Buy Now Pay Later - BNPL) đang được tích hợp ngày càng sâu vào các ví lớn lại tiếp tục đẩy ranh giới đó xa hơn. Theo báo cáo "Thị trường tài chính thay thế Việt Nam 2026" của FiinGroup, tính đến năm 2025 có khoảng 14 nền tảng BNPL đang hoạt động tại Việt Nam, tăng mạnh so với chỉ 4 nền tảng vào năm 2020. Các thương hiệu như Home PayLater, TikTok Shop PayLater, Shopee PayLater hay LazPayLater cho thấy BNPL không còn là mô hình kinh doanh độc lập của các startup fintech, mà đã trở thành một tính năng tín dụng được nhúng sâu trong hệ sinh thái tiêu dùng số.

Một nghiên cứu khảo sát 210 người trẻ 18-35 tuổi tại Việt Nam, sử dụng dữ liệu thứ cấp từ Ngân hàng Nhà nước, Bộ Công Thương và VECOM, cho thấy giá trị giao dịch thanh toán không dùng tiền mặt năm 2024 đạt 295 triệu tỷ đồng, trong khi có tới 64,3% người trẻ được khảo sát đã từng sử dụng dịch vụ mua trước trả sau.

Không phải ngẫu nhiên mà các chuyên gia tài chính cá nhân gần đây liên tục cảnh báo về tình trạng "vung tay quá trán" trong chi tiêu số. Việc các ứng dụng quản lý tài chính không ghi nhận đầy đủ những khoản chi tiêu nhỏ lẻ qua ví điện tử, cộng với tâm lý "chỉ vài chục nghìn thôi" lặp lại nhiều lần trong ngày, khiến nhiều người mất kiểm soát tổng chi tiêu thực tế mà không hề hay biết.

Đáng chú ý, đã có những trường hợp cực đoan hơn được ghi nhận trong thực tế lâm sàng, khi thói quen mua sắm mất kiểm soát trở thành một phần của các rối loạn tâm lý cần điều trị y tế, cho thấy ranh giới giữa tiêu dùng thông thường và hành vi mua sắm bốc đồng đôi khi rất mong manh.

Để đối phó với hiệu ứng chi tiêu vô hình này, một số chuyên gia gợi ý các quy tắc hành động đơn giản: xóa lưu thông tin thẻ/tài khoản trên các nền tảng thương mại điện tử để tăng thêm một bước cân nhắc trước khi thanh toán; đặt hạn mức chi tiêu tuần cụ thể ngay trên ứng dụng ví điện tử; và với những khoản mua sắm giá trị lớn, thử quy đổi ra số giờ công lao động tương ứng trước khi quyết định "chốt đơn".

Cần nhìn nhận công bằng rằng ví điện tử không phải là "thủ phạm" duy nhất khiến người tiêu dùng chi tiêu nhiều hơn. Sự phát triển của ví điện tử đang gắn liền với chủ trương đẩy mạnh thanh toán không tiền mặt của Chính phủ, mang lại nhiều lợi ích thiết thực: từ việc đơn giản hóa thủ tục hành chính, tăng tính minh bạch trong giao dịch, đến việc mở rộng khả năng tiếp cận dịch vụ tài chính cho những nhóm dân cư trước đây khó tiếp cận ngân hàng truyền thống nhờ công nghệ eKYC.

Vấn đề không nằm ở bản thân công nghệ, mà ở việc người dùng có ý thức được cơ chế tâm lý đang tác động đến hành vi của mình hay không. Trong bối cảnh các ví điện tử tiếp tục mở rộng thành siêu ứng dụng và tích hợp sâu hơn các tính năng tín dụng, khả năng "nhìn thấy" dòng tiền thực tế của mình — dù đã bị số hóa và trừu tượng hóa — sẽ ngày càng trở thành một kỹ năng tài chính cá nhân thiết yếu, không kém phần quan trọng so với việc biết lập một bản ngân sách.

Hoàng Nguyễn