Tiểu thương chuyển đổi số: Cuộc đua không chỉ nằm ở lượt bán

Theo dõi KT&TD trên

Theo báo cáo ngành tháng 9/2026 của Chứng khoán SHS, doanh số bốn sàn Shopee, TikTok Shop, Lazada và Tiki đạt 291.600 tỷ đồng trong sáu tháng đầu năm, tăng 44,1% so với cùng kỳ. Các nguồn thống kê dùng phương pháp khác nhau: cộng số liệu theo từng sàn ra khoảng 264.800 tỷ đồng, còn YouNet ECI ghi nhận doanh thu thị trường tăng 19%, thấp hơn mức 23% của cùng kỳ năm trước. Quy mô tuyệt đối có thể lệch nhau, nhưng xu hướng khá nhất quán: thị trường còn tăng và phân hóa rõ nét.

Shopee đạt khoảng 144.300 tỷ đồng, chiếm 54,5% thị phần, tăng 15%; TikTok Shop đạt 115.000 tỷ đồng, chiếm 43,4%, tăng 27%. Hai nền tảng nắm gần 98% giá trị giao dịch. Livestream có thể đóng góp tới 20% doanh số thương mại điện tử đầu năm 2026, còn affiliate kết hợp livestream chiếm khoảng 30-35% giá trị giao dịch ngày thường.

Điều đáng chú ý hơn nằm ở cấu trúc người bán. Số gian hàng phát sinh doanh thu đạt khoảng 613.800, tăng 14,1%, nhưng cửa hàng non-mall giảm 27% và mall shop giảm 25%. Trong khi số lượng thu hẹp ở nhiều nhóm, doanh thu bình quân mỗi người bán lại tăng: 831,7 triệu đồng trên Shopee (tăng 44%) và 532,7 triệu đồng trên TikTok Shop (tăng 65%). Đại diện TikTok Technologies Việt Nam nhận định giai đoạn tới sẽ sàng lọc khắt khe hơn, nơi các mô hình thiếu chuyên nghiệp, thiếu minh bạch hoặc không đáp ứng yêu cầu pháp lý dần bị loại.

Chợ truyền thống đang được kéo vào tiến trình này bằng nhiều chương trình cụ thể. Ngày 14/6/2025, Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số (Bộ Công Thương) phát động Chương trình Chuyển đổi số tiểu thương chợ truyền thống. Khoảng cách kỹ năng vẫn lớn: với nhiều tiểu thương lớn tuổi, điện thoại chủ yếu dùng để nghe gọi, còn mua bán dựa vào tiền mặt, sổ ghi chép và khách quen.

Ngày 28/8, mô hình “Chợ chuyển đổi số” ra mắt tại chợ Đồng Xuân (Hà Nội) với thanh toán không dùng tiền mặt, kê khai thuế điện tử, đào tạo bán hàng trên nền tảng số và ứng dụng số hóa thông tin sạp hàng. Tuy vậy, theo bà Nguyễn Hồng Trang, Phó Chủ tịch UBND phường Hoàn Kiếm, chợ có hơn 2.000 sạp với khoảng 1.000 tiểu thương nhưng mới khoảng 80 người đăng ký, tức chừng 8%. Chuyển đổi số ở chợ truyền thống vẫn đang ở giai đoạn “người đi đầu”.

Hải Phòng đặt mục tiêu đến năm 2030 có 100% chợ thanh toán không dùng tiền mặt, kèm nhận định thách thức lớn nhất không nằm ở hạ tầng hay việc phát mã QR mà ở thay đổi thói quen của người bán và người mua. Ở tầm quốc gia, Kế hoạch tổng thể phát triển thương mại điện tử 2026-2030 đặt mục tiêu 80% thanh toán trong thương mại điện tử không dùng tiền mặt vào năm 2030.

Hạ tầng thanh toán đã đi trước. Theo Ngân hàng Nhà nước, tám tháng năm 2026 giao dịch không dùng tiền mặt tăng 34,56% về số lượng và 13,26% về giá trị; riêng thanh toán qua mã QR đạt 311 triệu giao dịch, giá trị 274,2 nghìn tỷ đồng, tăng lần lượt 6,66% và 25,85%. Cả nước có hơn 2,5 triệu đơn vị chấp nhận thanh toán nội địa. Cơ quan quản lý đang nghiên cứu chuyển từ QR chuyển khoản đơn thuần sang chuẩn QR thanh toán áp dụng cả ở chợ truyền thống, nhằm xây dựng cơ sở dữ liệu giao dịch số.

Chính sách thuế đi cùng chiều. Từ 1/1/2026, thuế khoán với hộ kinh doanh bị bãi bỏ, thay bằng tự kê khai theo doanh thu thực tế. Nghị định 141/2026/NĐ-CP (29/4/2026) nâng ngưỡng doanh thu không phải nộp thuế giá trị gia tăng và thuế thu nhập cá nhân lên 1 tỷ đồng mỗi năm; cơ quan thuế ước tính khoảng 2,56 triệu hộ, cá nhân nằm dưới ngưỡng này. Hộ trên ngưỡng phải dùng hóa đơn điện tử có mã hoặc khởi tạo từ máy tính tiền; dưới ngưỡng thì không bắt buộc. Với người bán trên sàn, Luật Thương mại điện tử có hiệu lực từ 1/7/2026 siết chặt định danh qua VNeID.

Ngưỡng miễn thuế cao hơn không đồng nghĩa được miễn minh bạch. Bà Nguyễn Thị Cúc, Chủ tịch Hội Tư vấn thuế Việt Nam, từng nhận định việc chuyển sang kê khai giúp hộ kinh doanh hình thành thói quen sổ sách và hóa đơn điện tử. Khi doanh thu được ghi nhận qua tài khoản và mã QR, tiểu thương có bộ dữ liệu kiểm chứng được về hoạt động của mình: lợi thế với người chủ động dùng nó để quản lý dòng tiền, nhưng là áp lực với hộ chưa quen kỷ luật số.

Theo SHS, khoảng 76% người tiêu dùng được khảo sát đã nhấp xem hoặc thêm sản phẩm vào giỏ sau khi tương tác với nội dung chân thực, và 95% cho rằng nội dung này ảnh hưởng trực tiếp đến quyết định mua, nên người bán không thể chỉ cạnh tranh bằng giá. Bên cạnh đó, thị trường chuyển phát năm 2025 ước đạt 87.000 tỷ đồng, tăng 20%, với 4,2 tỷ bưu gửi, nên đóng gói, giao nhận và xử lý đơn quyết định trải nghiệm của khách hàng.

Đồng thời, tuân thủ và an toàn: định danh, kê khai thuế, bảo vệ tài khoản, nhận diện lừa đảo và áp lực giá và mức độ phụ thuộc nền tảng: dự thảo sửa đổi Điều 29 đề xuất chỉ miễn thuế hàng nhập khẩu có trị giá hải quan từ 100.000 đồng trở xuống, có thể tác động tới mặt bằng giá nhóm hàng giá trị thấp, trong khi hai sàn nắm gần 98% giá trị giao dịch khiến người bán nhỏ ít lựa chọn khi chi phí hay chính sách thay đổi.

Vì vậy, với tiểu thương, chuyển đổi số không phải cuộc chạy đua dùng thật nhiều công nghệ, mà là chọn công cụ phù hợp: từ nhận tiền qua QR, theo dõi doanh thu trên điện thoại đến đăng bán và chăm sóc khách hàng, cùng sự hỗ trợ “cầm tay chỉ việc” của ban quản lý chợ, ngân hàng và doanh nghiệp công nghệ. Cần thận trọng khi nhìn nhận: các mô hình thí điểm mới bao phủ một phần nhỏ tiểu thương, số liệu giữa các đơn vị còn chênh lệch, và một số chính sách vẫn ở dạng dự thảo.

Trong cuộc đua này, phần thưởng không thuộc về người có nhiều lượt bán nhất trong một mùa sale, mà thuộc về người xây được hoạt động kinh doanh minh bạch, vận hành ổn định và giữ được niềm tin của khách hàng sau mỗi đơn hàng.

Hoàng Nguyễn