Luật chơi mới của nông sản xuất khẩu

Theo dõi KT&TD trên

...khi yêu cầu về chất lượng, truy xuất nguồn gốc và an toàn thực phẩm ngày càng được đặt lên toàn bộ chuỗi cung ứng, thay vì chỉ tập trung tại cửa khẩu.

Cơn lốc rào cản kỹ thuật và áp lực tái cấu trúc chuỗi giá trị

Thương mại nông sản toàn cầu đang bước vào một chu kỳ điều chỉnh kỹ thuật với mật độ dày đặc chưa từng thấy. Việc các thành viên của Tổ chức Thương mại Thế giới liên tiếp đưa ra 23 thông báo liên quan đến an toàn thực phẩm và kiểm dịch động thực vật chỉ trong vòng 15 ngày đầu tháng 8/2026, bao gồm 6 dự thảo lấy ý kiến và 17 quy định chính thức có hiệu lực, đã cho thấy một thực tế đáng chú ý: các thị trường nhập khẩu lớn không còn kiên nhẫn với các phương thức kiểm soát chất lượng mang tính chắp vá. Từ thị trường châu Á như Nhật Bản, Hàn Quốc cho đến các khu vực khó tính như Liên minh châu Âu và Hoa Kỳ, hàng loạt quy chuẩn mới đang trực tiếp tác động lên những mặt hàng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam như hạt điều, hồ tiêu, cây giống, rau quả tươi và thực phẩm chế biến.

Điểm chung của làn sóng quy định mới này là sự chuyển dịch căn bản từ việc kiểm tra dư lượng trên thành phẩm cuối cùng sang kiểm soát toàn bộ quy trình canh tác, xử lý vùng trồng và đóng gói tại nguồn. Xu thế này đòi hỏi các doanh nghiệp xuất khẩu và hợp tác xã nông nghiệp phải từ bỏ hoàn toàn tư duy đối phó mang tính mùa vụ. Việc một lô hàng vượt qua được khâu kiểm nghiệm tại cảng không còn là tấm vé bảo hành trọn vẹn, bởi nếu không chứng minh được tính minh bạch và sự tuân thủ nghiêm ngặt trong suốt quá trình sinh trưởng của cây trồng, rủi ro bị từ chối thông quan hoặc cấm cửa toàn bộ ngành hàng là điều hoàn toàn có thể xảy ra.

Những đòn siết khẩn cấp từ Nhật Bản và tiêu chuẩn ngặt nghèo của châu Âu

Một trong những động thái quyết liệt nhất đến từ thị trường Nhật Bản khi quốc gia này ban hành thông báo áp dụng biện pháp kiểm dịch khẩn cấp có hiệu lực ngay từ ngày 29/7/2026. Quy định này nhằm ngăn chặn nguy cơ xâm nhập của loài tuyến trùng nốt sưng rễ Meloidogyne enterolobii, tác động trực tiếp đến bộ phận rễ và thân ngầm của cây sống dùng để nhân giống thuộc 9 chi và 19 loài thực vật, ngoại trừ các mẫu cây nuôi cấy mô vô trùng trong ống nghiệm. Đáng chú ý, cơ quan chức năng của nước nhập khẩu yêu cầu toàn bộ giá thể, đất trồng và vùng canh tác phải được giám sát dịch hại định kỳ trong suốt chu kỳ sinh trưởng, đi kèm chứng nhận kiểm dịch và hồ sơ truy xuất nguồn gốc tuyệt đối không có sự hiện diện của loài sinh vật gây hại này. Điều này buộc các đơn vị sản xuất cây giống phải ngay lập tức rà soát lại toàn bộ quy trình ươm tạo thay vì chờ đợi đến ngày bốc hàng lên tàu.

Trong khi đó, thị trường Liên minh châu Âu tiếp tục khẳng định vị thế là khu vực có hàng rào kỹ thuật khắt khe nhất thế giới khi quyết định hạ mức dư lượng tối đa đối với 3 hoạt chất bảo vệ thực vật phổ biến gồm benomyl, carbendazim và thiophanate methyl về ngưỡng 0,01 mg/kg. Ngưỡng giới hạn này trên thực tế tương đương với mức định lượng tối thiểu của các thiết bị phân tích phòng thí nghiệm, đồng nghĩa với việc cấm sử dụng hoàn toàn các hoạt chất trên trong thực tế canh tác. Hàng loạt mặt hàng trái cây xuất khẩu chủ lực như xoài, bưởi chùm, cam, quýt, đu đủ và đậu bắp sẽ chịu sự điều chỉnh này từ ngày 29/1/2027. Khoảng thời gian hơn 5 tháng còn lại chính là giai đoạn nước rút để các doanh nghiệp liên kết cùng nông dân loại bỏ triệt để các loại thuốc nằm trong danh mục hạn chế ra khỏi quy trình chăm sóc mùa vụ.

Cơ hội từ sự hài hòa tiêu chuẩn và rào cản phụ gia tại thị trường Hoa Kỳ

Giữa bức tranh siết chặt kiểm soát, thị trường Hoa Kỳ lại mang đến một tín hiệu tích cực cho ngành gia vị khi chính thức thiết lập mức giới hạn dư lượng tối đa cho hoạt chất permethrin trên hạt tiêu đen ở mức 0,1 ppm kể từ ngày 4/8/2026. Động thái này nhằm hài hòa hóa tiêu chuẩn với châu Âu sau các nỗ lực vận động của Hiệp hội Thương mại Gia vị Hoa Kỳ, tạo hành lang pháp lý minh bạch cho các đơn vị xuất khẩu hồ tiêu. Trong bối cảnh sản lượng xuất khẩu tiêu đen trong quý 1/2026 đã ghi nhận mức tăng trưởng ấn tượng với 43,8 nghìn tấn, việc có một con số cụ thể giúp các doanh nghiệp dễ dàng hơn trong việc xây dựng tiêu chuẩn kiểm nghiệm và bao tiêu sản phẩm từ các nông hộ.

Tuy nhiên, cánh cửa thuận lợi này lại đi kèm với một thách thức quy mô lớn hơn đối với ngành thực phẩm chế biến khi Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ đề xuất chuyển đổi chương trình công nhận an toàn đối với các chất phụ gia và bao bì từ cơ chế tự nguyện sang bắt buộc. Phạm vi áp dụng dự kiến không chỉ dừng lại ở các thành phần phối trộn trực tiếp mà còn bao trùm toàn bộ các vật liệu tiếp xúc gián tiếp với thực phẩm như màng bọc, mực in và vật liệu bao gói. Quá trình xét duyệt hồ sơ kỹ thuật kéo dài từ 45 ngày đánh giá sơ bộ đến 180 ngày thẩm định chính thức, thậm chí có thể gia hạn thêm 2 lần với thời gian 90 ngày mỗi lần, đặt ra yêu cầu khắt khe về việc lưu trữ dữ liệu khoa học bằng tiếng Anh trước hạn chót lấy ý kiến vào ngày 9/12/2026.

Minh bạch thông tin tại Hàn Quốc và sự quản lý chặt chẽ công nghệ mới

Tại khu vực Đông Á, thị trường Hàn Quốc cũng đưa ra những thay đổi chiến lược đối với các sản phẩm hạt và thực phẩm chế biến thông qua dự thảo bổ sung hạt điều, hạnh nhân, hạt mè và hạt tía tô vào danh mục các chất có nguy cơ gây dị ứng bắt buộc phải ghi rõ trên nhãn mác. Dự kiến có hiệu lực từ ngày 1/1/2028 với thời hạn góp ý đến ngày 11/10/2026, quy định này đòi hỏi toàn bộ chuỗi sản xuất bánh kẹo, đồ ăn vặt và sản phẩm chế biến sâu có sử dụng hạt điều phải chủ động thiết kế lại bao bì, đồng thời thiết lập quy trình kiểm soát nhiễm chéo chất gây dị ứng ngay tại nhà máy sản xuất.

Đặc biệt, một điểm đột phá trong chính sách quản lý thị trường của Hàn Quốc là việc tăng cường chế tài xử phạt đối với các hoạt động truyền thông và quảng cáo thực phẩm sử dụng công nghệ trí tuệ nhân tạo để tạo dựng hình ảnh, giọng nói hoặc video giả mạo giới chuyên gia y tế, giáo sư hay dược sĩ nhằm gây nhầm lẫn cho người tiêu dùng. Biện pháp răn đe này dự kiến chính thức áp dụng từ ngày 27/11/2026, gióng lên hồi chuông cảnh báo cho các doanh nghiệp đang lạm dụng các công cụ tạo sinh nội dung số trên các nền tảng mạng xã hội để quảng bá sản phẩm mà thiếu đi các căn cứ khoa học xác thực.

Chuyển dịch tư duy canh tác để vượt qua các rào cản thương mại

Tần suất dày đặc của các thông báo kiểm dịch và an toàn thực phẩm trên thị trường quốc tế là minh chứng cho thấy các rào cản phi thuế quan đang ngày càng trở nên tinh vi và khó lường hơn. Cuộc cạnh tranh trên thị trường nông sản toàn cầu giờ đây không còn đơn thuần là cuộc đua về giá thành rẻ hay sản lượng dồi dào, mà là cuộc so tài về năng lực quản trị rủi ro, khả năng truy xuất nguồn gốc và mức độ tuân thủ các cam kết phát triển bền vững.

Để giữ vững thị phần và mở rộng dư địa tăng trưởng, các doanh nghiệp xuất khẩu nông sản Việt Nam buộc phải chuyển đổi từ tâm thế đối phó thụ động sang chủ động kiến tạo chuỗi giá trị sạch. Điều này đòi hỏi sự đầu tư bài bản vào hệ thống dữ liệu số hóa vùng trồng, liên kết chặt chẽ với các hợp tác xã để giám sát nhật ký canh tác theo thời gian thực và chuẩn hóa quy trình kiểm nghiệm ngay từ khi cây trồng còn ở trên đồng ruộng. Sự chuẩn bị kỹ lưỡng về mặt kỹ thuật và việc chủ động cập nhật các biến động chính sách quốc tế chính là chìa khóa duy nhất giúp nông sản Việt Nam vững vàng vượt qua mọi rào cản để tiến sâu vào các chuỗi phân phối cao cấp toàn cầu.

Bảo An