Khi nông sản Việt bước vào cuộc chơi toàn cầu hóa

Theo dõi KT&TD trên

Đó là hành trình đầy thách thức khi nông nghiệp truyền thống của một quốc gia đang phát triển phải đối mặt với những quy chuẩn khắt khe, cạnh tranh gay gắt và yêu cầu ngày càng cao từ thị trường quốc tế.

Hành trình hội nhập của nông sản Việt Nam bắt đầu từ những cánh đồng lúa bạt ngàn, những vườn cây ăn trái trải dài khắp miền Trung và miền Nam, nơi bao nhiêu thế hệ nông dân đã gắn bó với đất đai bằng những phương pháp canh tác truyền thống. Khi cửa hội nhập mở ra, những sản phẩm từ mảnh đất Việt không còn chỉ phục vụ thị trường nội địa mà phải đáp ứng tiêu chuẩn của các thị trường khó tính nhất thế giới như Mỹ, châu Âu, Nhật Bản hay Hàn Quốc.

Các hiệp định thương mại tự do đã tạo ra cơ hội lớn nhưng cũng đặt ra thách thức không nhỏ. Rào cản thuế quan dần được gỡ bỏ, nhưng thay vào đó là những tiêu chuẩn kỹ thuật, truy xuất nguồn gốc, chứng nhận chất lượng mà trước đây nông dân Việt ít khi phải quan tâm. Một quả thanh long muốn có mặt trên kệ siêu thị tại Sydney hay Los Angeles không chỉ cần ngon, đẹp mắt mà còn phải đảm bảo không có dư lượng thuốc trừ sâu vượt ngưỡng cho phép, phải có mã truy xuất nguồn gốc rõ ràng, và phải qua hàng chục công đoạn kiểm tra nghiêm ngặt.

Áp lực từ thị trường toàn cầu đã buộc nông nghiệp Việt Nam phải thay đổi từ gốc rễ. Những vùng trồng trọt đã dần chuyển từ phương thức nhỏ lẻ, manh mún sang mô hình trang trại quy mô lớn, áp dụng công nghệ cao. Nông dân không còn chỉ dựa vào kinh nghiệm và sự may rủi của thời tiết mà phải học cách sử dụng hệ thống tưới tiêu tự động, cảm biến theo dõi độ ẩm đất, phần mềm quản lý quy trình canh tác.

Việc chuyển đổi này không hề dễ dàng. Nhiều nông dân lớn tuổi, những người đã gắn bó với ruộng đất suốt cuộc đời, phải học lại từ đầu về các tiêu chuẩn VietGAP, GlobalGAP hay các chứng nhận hữu cơ. Chi phí đầu tư ban đầu tăng cao, từ việc xây dựng nhà lưới, hệ thống tưới nhỏ giọt, đến mua các loại phân bón và thuốc bảo vệ thực vật đạt chuẩn. Rủi ro cũng tăng lên khi họ phải cam kết sản xuất theo quy trình chặt chẽ mà không chắc chắn về thị trường tiêu thụ.

Một trong những điểm yếu lớn nhất của nông sản Việt Nam trong cuộc chơi toàn cầu hóa chính là chuỗi giá trị chưa được kết nối chặt chẽ. Nông dân trồng trọt ở một đầu, các doanh nghiệp xuất khẩu ở đầu kia, và giữa họ là hàng loạt các khâu trung gian như thương lái, đại lý, nhà thu mua. Sự thiếu liên kết này khiến nông dân khó kiểm soát được chất lượng sản phẩm, khó áp dụng công nghệ mới, và quan trọng hơn là khó đàm phán được giá cả hợp lý.

Khi thị trường thế giới yêu cầu tính ổn định và đồng đều về chất lượng, mô hình sản xuất manh mún của Việt Nam trở thành rào cản lớn. Một doanh nghiệp muốn xuất khẩu 100 tấn xoài sang EU phải thu mua từ hàng chục, thậm chí hàng trăm hộ nông dân nhỏ lẻ. Việc đảm bảo toàn bộ số lượng xoài đó đều đạt tiêu chuẩn, cùng độ chín, cùng kích thước là bài toán cực kỳ khó khăn. Nhiều đơn hàng bị hủy, nhiều lô hàng bị trả về không phải vì chất lượng kém mà vì sự không đồng nhất trong sản phẩm.

Giá cả cũng là một yếu tố cạnh tranh gay gắt. Nông sản Việt Nam thường có lợi thế về giá nhờ chi phí lao động thấp, nhưng lợi thế này đang dần bị thu hẹp khi các nước khác áp dụng công nghệ tự động hóa, giảm sự phụ thuộc vào lao động thủ công. Hơn nữa, cạnh tranh bằng giá thấp không phải là chiến lược bền vững trong dài hạn, đặc biệt khi người tiêu dùng toàn cầu ngày càng quan tâm đến chất lượng, an toàn thực phẩm và trách nhiệm xã hội của sản phẩm họ mua.

Không phải tất cả nông sản Việt Nam đều gặp khó khăn như nhau trong hành trình toàn cầu hóa. Cà phê Việt Nam đã trở thành câu chuyện thành công điển hình khi trở thành nhà xuất khẩu lớn thứ hai thế giới. Tuy nhiên, thành công về số lượng không đồng nghĩa với thành công về giá trị. Cà phê Việt Nam chủ yếu xuất khẩu ở dạng nguyên liệu thô với giá trị gia tăng thấp, trong khi các thương hiệu lớn trên thế giới lại kiếm được phần lợi nhuận lớn nhất từ khâu chế biến và thương mại hóa.

Gạo Việt Nam cũng là một ví dụ điển hình. Sau nhiều năm xuất khẩu với giá thấp, ngành gạo Việt đã dần định hướng lại sang các sản phẩm chất lượng cao hơn, có thương hiệu riêng. Gạo ST25 đoạt giải gạo ngon nhất thế giới là minh chứng cho nỗ lực nâng cao giá trị sản phẩm. Tuy nhiên, việc đưa những sản phẩm chất lượng cao này đến tay người tiêu dùng toàn cầu vẫn còn nhiều thách thức về marketing, phân phối và xây dựng thương hiệu.

Trái cây tươi như thanh long, vải thiều, xoài đã có những bước tiến đáng kể khi thâm nhập được vào các thị trường khó tính. Việt Nam đã ký kết nhiều nghị định thư về kiểm dịch thực vật, mở đường cho trái cây tươi vào Mỹ, Australia, New Zealand. Tuy nhiên, mỗi mùa vụ lại là một cuộc chiến mới khi phải đảm bảo chất lượng, giải quyết vấn đề dư lượng thuốc trừ sâu, và cạnh tranh với các nước khác có mùa vụ tương tự.

Công nghệ đang dần trở thành yếu tố quyết định sự thành bại của nông sản Việt trong thị trường toàn cầu. Các ứng dụng công nghệ không chỉ giúp nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm mà còn giúp giải quyết bài toán truy xuất nguồn gốc, một yêu cầu bắt buộc của nhiều thị trường. Blockchain, IoT, trí tuệ nhân tạo đang dần được ứng dụng vào nông nghiệp, cho phép theo dõi từng bước đi của sản phẩm từ ruộng đồng đến bàn ăn.

Bên cạnh công nghệ, đổi mới trong giống cây trồng, phương pháp canh tác cũng đóng vai trò quan trọng. Các trung tâm nghiên cứu đã lai tạo được nhiều giống cây mới có năng suất cao, chống chịu sâu bệnh tốt hơn, phù hợp với khí hậu biến đổi. Những giống thanh long ruột đỏ không hạt, xoài Úc cải tiến, hay các giống lúa thơm chất lượng cao đang dần thay thế các giống cũ, giúp nông sản Việt có thêm lợi thế cạnh tranh.

Hội nhập toàn cầu không phải là lựa chọn mà là tất yếu đối với nông nghiệp Việt Nam. Với dân số gần 100 triệu người và tài nguyên đất đai hạn chế, xuất khẩu nông sản là con đường quan trọng để tạo thu nhập cho nông dân và phát triển kinh tế nông thôn. Tuy nhiên, để thành công trong cuộc chơi toàn cầu, cần có sự thay đổi toàn diện từ tư duy, cách thức sản xuất, đến chiến lược xuất khẩu.

Nông dân cần được đào tạo và hỗ trợ để áp dụng các tiêu chuẩn quốc tế, tiếp cận công nghệ mới. Các doanh nghiệp cần đầu tư xây dựng thương hiệu, phát triển kênh phân phối và tạo ra giá trị gia tăng cho sản phẩm. Nhà nước cần có chính sách hỗ trợ phù hợp, từ vốn vay ưu đãi, chuyển giao công nghệ, đến xây dựng các thương hiệu quốc gia cho nông sản Việt.

Quan trọng hơn cả là cần xây dựng được chuỗi giá trị nông sản hoàn chỉnh, trong đó nông dân, doanh nghiệp và Nhà nước cùng hợp tác chặt chẽ. Chỉ khi đó, nông sản Việt Nam mới có thể không chỉ tồn tại mà còn phát triển bền vững trong cuộc chơi toàn cầu hóa đầy thách thức này. Hành trình từ những cánh đồng Việt Nam ra thế giới vẫn còn nhiều khó khăn phía trước, nhưng với nỗ lực và quyết tâm đúng đắn, nông sản Việt hoàn toàn có thể khẳng định vị thế xứng tầm trên bản đồ nông nghiệp toàn cầu.

Hoàng Nguyễn