Theo chân nghệ nhân vào mùa ướp trà sen Tây Hồ
Khi những bông sen Bách Diệp đầu tiên hé nở trên mặt hồ Tây, cũng là lúc những người giữ nghề ướp trà truyền thống ở làng Quảng An, Tây Hồ, Hà Nội bước vào mùa bận rộn và thiêng liêng nhất trong năm.
Trời chưa rạng sáng, ngõ nhỏ phường Quảng An - Tây Hồ đã thấp thoáng bóng người. Những người phụ nữ với chiếc rổ tre trên tay lặng lẽ bước ra đầm sen khi mặt hồ vẫn còn phủ sương. Họ không son phấn, không nước hoa điều đó là bắt buộc. Hương sen mong manh đến mức bất cứ mùi lạ nào len lỏi vào cũng đủ làm hỏng cả mẻ trà. Đây là luật bất thành văn của nghề ướp trà sen Tây Hồ một nghề thủ công đã được Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản Văn hóa phi vật thể quốc gia vào tháng 8/2024.
Mùa ướp trà sen kéo dài từ tháng 5 đến tháng 8 hàng năm, khi giống sen Bách Diệp đặc trưng của hồ Tây nở rộ. Đây là giống sen bông to, nhiều lớp cánh, hương thơm ngọt dịu và thanh thoát đặc trưng chẳng nơi nào có được. Để có nguyên liệu chất lượng, những người làm trà phải dậy từ 3 đến 4 giờ sáng, tiến vào đầm hái hoa ngay khi bông còn khép hờ, chưa kịp tỏa hương ra ngoài.
Sau khi hái về, người nghệ nhân nhẹ nhàng tách lấy phần gạo sen, những hạt nhỏ li ti màu vàng xanh nằm sâu trong lòng bông hoa. Đây là phần chứa tinh dầu và hương thơm đậm đà nhất. Gạo sen được trộn xen kẽ với trà xanh, thường là trà Tân Cương Thái Nguyên rồi ủ qua đêm để hương sen thấm dần vào từng sợi trà. Sáng hôm sau, mẻ trà được đem sao khô, lọc bỏ gạo sen cũ và thay bằng lớp gạo sen mới. Cứ thế lặp đi lặp lại từ 5 đến 7 lần, mỗi lần là một chu kỳ tâm huyết, kiên nhẫn và tỉ mẩn cho đến khi trà xanh thấm trọn vẹn linh hồn của hoa sen.
Để làm ra một kilôgam trà ướp sen Tây Hồ, người làm nghề cần đến 1500 đến 2000 bông hoa sen Bách Diệp. Toàn bộ quy trình kéo dài nhiều ngày liên tục, hoàn toàn thủ công và không thể rút ngắn. Đó là lý do trà sen Tây Hồ thượng hạng hiện có giá từ 7 đến 10 triệu đồng mỗi kilôgam đắt, nhưng người sành trà gọi đó là "đắt mà rẻ", vì tính ra mỗi ấm trà chỉ 50 nghìn đồng mà chứa đựng tinh túy của cả đất trời.
Bên cạnh phương pháp ướp gạo sen truyền thống đầy công phu, một số hộ còn làm thêm kiểu ướp "xổi" nhồi trà thẳng vào hoa sen, buộc lại và sử dụng ngay, hoặc bảo quản tủ đông để phục vụ khách hàng muốn dùng tươi. Hai sản phẩm này phục vụ hai nhóm nhu cầu khác nhau, nhưng cả hai đều giữ được linh hồn của hồ Tây trong từng chén trà.
Làng nghề ướp trà sen Quảng An không chỉ là câu chuyện của một thế hệ. Nhiều gia đình ở đây đã truyền nghề qua bốn, năm đời, mỗi thế hệ tiếp nhận bí quyết như nhận lấy một ngọn lửa mà không được để tắt.
Tháng 8/2024 đánh dấu một cột mốc quan trọng: nghề ướp trà sen Quảng An chính thức được Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản Văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 2316/QĐ-BVHTTDL. Đây là sự ghi nhận xứng đáng cho hàng trăm năm người dân phường Quảng An âm thầm gìn giữ nghề, nhưng đồng thời cũng đặt ra trách nhiệm lớn hơn: phải bảo tồn sao cho nghề không chỉ sống trong hồ sơ mà sống thực sự trong từng mẻ trà, từng mùa hoa.
Phường Tây Hồ cũng đang hướng đến mục tiêu hoàn thiện hồ sơ công nhận khu du lịch cấp thành phố đối với Hồ Tây, trong đó không gian sen và nghề trà là những nội dung không thể tách rời. Một khu văn hóa ẩm thực sen đang được hình thành ven hồ, nơi du khách có thể vừa ngắm sen, vừa thưởng trà giữa đầm, vừa tìm hiểu về quy trình làm nghề một hướng kết hợp bảo tồn di sản với phát triển du lịch cộng đồng.
Tháng 6 và tháng 7 là đỉnh điểm của mùa sen hồ Tây. Những buổi sáng sớm tại đầm sen Quảng Bá, ánh bình minh lọc qua tán lá sen, hơi nước bốc lên từ mặt hồ, và trong không gian ấy, vài người phụ nữ tay thoăn thoắt hái sen đó là một bức tranh mà không ít du khách tìm về để lưu lại trong ký ức. Nhiều người ngồi thưởng trà sen giữa đầm, ngay khi trà vừa mới được ướp, chén nước trong xanh, hương sen thoảng nhẹ mà vấn vít mãi không tan đó là cảm giác mà không một loại hương liệu nhân tạo nào có thể mô phỏng được.
Đó cũng là lý do vì sao, dù thị trường tràn ngập đủ loại "trà sen" với đủ mức giá, người sành trà vẫn tìm về Quảng An, vẫn chọn mua từ những người nghệ nhân mà họ quen mặt, quen tên, quen từng mùa sen. Bởi trà sen Tây Hồ không chỉ là sản phẩm, đó là hương vị của một Hà Nội cũ, một nếp sống tao nhã đang được những bàn tay kiên nhẫn tiếp tục gìn giữ qua từng mùa hoa nở.
Hoàng Nguyễn
