Hộ kinh doanh chuyển mình để thích nghi với thị trường mới

Theo dõi KT&TD trên

Thay đổi lớn nhất đặt dấu mốc cho năm 2026 là việc chính thức xóa bỏ cơ chế thuế khoán, hình thức được áp dụng hàng thập kỷ cho khu vực kinh tế cá thể. Theo Nghị quyết 198/2025/QH15 của Quốc hội, từ ngày 1/1/2026, toàn bộ hộ kinh doanh phải chuyển sang phương pháp tự kê khai, tự nộp thuế theo doanh thu thực tế. Đây là bước chuyển dịch lớn nhất trong lịch sử quản lý thuế đối với khu vực kinh doanh cá thể tại Việt Nam.

Bước sang tháng 3/2026, Chính phủ ban hành Nghị định 68/2026/NĐ-CP, thiết lập khung pháp lý hoàn chỉnh cho cơ chế quản lý thuế mới. Cùng với đó, Nghị định 141/2026/NĐ-CP tiếp tục điều chỉnh nhiều quy định quan trọng, trong đó nâng ngưỡng doanh thu không phải chịu thuế lên 1 tỷ đồng/năm, tăng gấp 5 lần so với quy định cũ. Đây là tin vui đáng kể cho phần lớn các hộ kinh doanh nhỏ lẻ, giảm bớt áp lực tài chính trực tiếp trong giai đoạn chuyển đổi.

Hệ thống quản lý thuế mới phân loại hộ kinh doanh theo quy mô doanh thu thành các nhóm khác nhau, mỗi nhóm có nghĩa vụ và cách thức kê khai riêng. Sự phân loại này buộc từng nhóm phải có chiến lược thích nghi khác nhau.

Với nhóm doanh thu dưới 1 tỷ đồng/năm, chiếm đa số trong tổng số hơn 5,2 triệu hộ kinh doanh cả nước, áp lực thuế được giảm tối đa khi họ không phải nộp thuế GTGT và thuế TNCN. Tuy vậy, nhóm này vẫn phải làm quen với việc theo dõi và tự xác định doanh thu hàng năm, thay vì chỉ đóng một con số cố định như trước.

Nhóm có doanh thu từ 1 tỷ đến 3 tỷ đồng/năm chịu tác động mạnh nhất. Từ năm 2026, họ phải kê khai thuế theo quý, bắt buộc sử dụng hóa đơn điện tử khi doanh thu vượt ngưỡng 1 tỷ đồng và phải mở tài khoản ngân hàng riêng phục vụ hoạt động kinh doanh. Đây là nhóm đang trải qua sự thay đổi lớn nhất về thói quen vận hành.

Với nhóm doanh thu trên 3 tỷ đồng/năm, yêu cầu được đẩy lên một nấc nữa: phải thực hiện kê khai theo tháng hoặc quý, quyết toán cuối năm, bắt buộc sử dụng hóa đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền có kết nối dữ liệu với cơ quan thuế và thực hiện chế độ kế toán tương đương doanh nghiệp. Những hộ kinh doanh ở nhóm này thực chất đang vận hành với quy mô và độ phức tạp không thua gì một doanh nghiệp nhỏ và họ đang phải nhìn nhận thẳng vào thực tế đó.

Một trong những điểm mới quan trọng nhất của khung pháp lý 2026 là cách tiếp cận với hộ kinh doanh trên nền tảng số. Từ năm 2026, việc kê khai và nộp thuế của hộ kinh doanh được thực hiện hoàn toàn trên môi trường trực tuyến, thông qua Cổng thông tin điện tử của Tổng cục Thuế, ứng dụng eTax Mobile, Cổng Dịch vụ công quốc gia hoặc hệ thống ngân hàng điện tử.

Với hộ kinh doanh bán hàng trên các sàn thương mại điện tử như Shopee, TikTok Shop, Lazada, nghĩa vụ thuế được xử lý theo cơ chế khấu trừ tại nguồn: sàn thương mại điện tử thực hiện khấu trừ và nộp thuế thay theo tỷ lệ quy định tại Nghị định 117/2025/NĐ-CP. Điều này đồng nghĩa với việc dữ liệu doanh thu của các hộ kinh doanh trên nền tảng số đã được ghi nhận tự động không còn chỗ cho sự mơ hồ hay khai thiếu.

Đây chính là lý do vì sao nhiều chuyên gia nhận định rằng xu hướng số hóa và minh bạch hóa trong quản lý doanh thu không phải là lựa chọn, mà là thực tế mà mọi hộ kinh doanh, dù muốn hay không, đều phải đối mặt.

Trước áp lực ngày càng tăng, nhiều hộ kinh doanh quy mô lớn đang chọn con đường chuyển đổi lên mô hình doanh nghiệp. Theo số liệu của Cục Thuế, chỉ riêng năm 2025 đã có hơn 3.200 hộ kinh doanh thực hiện bước chuyển này và làn sóng được dự báo sẽ mạnh hơn trong năm 2026.

Để khuyến khích xu hướng đó, Quốc hội đã thông qua Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp sửa đổi vào cuối năm 2025, cho phép miễn thuế thu nhập doanh nghiệp trong 2 năm đầu đối với doanh nghiệp thành lập mới từ hộ hoặc cá nhân kinh doanh. Theo Bộ Tài chính, việc đồng bộ ngưỡng doanh thu 1 tỷ đồng giữa hai mô hình nhằm đảm bảo công bằng chính sách, giúp người kinh doanh tự do lựa chọn mô hình phù hợp mà không bị bất lợi về thuế khi chuyển đổi.

Với tư cách pháp nhân, doanh nghiệp được tiếp cận vốn vay ngân hàng dễ dàng hơn nhờ hồ sơ tài chính minh bạch, đủ điều kiện ký kết hợp đồng B2B với đối tác lớn, tham gia đấu thầu và mở rộng chi nhánh mà không bị giới hạn địa điểm như hộ kinh doanh. Ngoài ra, Nghị quyết 68-NQ/TW năm 2025 cũng đặt ra định hướng rõ ràng: đẩy mạnh số hóa, giản lược thủ tục kế toán và thuế nhằm thu hẹp tối đa khoảng cách giữa hai mô hình, khuyến khích hộ kinh doanh chủ động "lên đời".

Dù chính sách đã mở ra nhiều cơ hội, hành trình thích nghi của đa số hộ kinh doanh vẫn còn gian nan. Phần lớn chủ hộ kinh doanh, đặc biệt ở khu vực nông thôn và các chợ truyền thống quen với cách làm việc trực tiếp, ít tiếp xúc với công nghệ và thủ tục hành chính điện tử. Với những đối tượng đặc biệt như người cao tuổi, người khuyết tật hay người sinh sống tại vùng kinh tế khó khăn, pháp luật cho phép nộp hồ sơ trực tiếp hoặc qua bưu điện, nhưng điều đó không làm giảm đi sự bỡ ngỡ trước hệ thống mới.

Chi phí tuân thủ cũng là bài toán thực tế: từ việc đăng ký chữ ký số, sử dụng hóa đơn điện tử, cài đặt phần mềm kế toán đến việc duy trì tài khoản ngân hàng riêng biệt, tất cả đều phát sinh chi phí mà không phải hộ kinh doanh nào cũng đã lường trước.

Tuy nhiên, Nhà nước cũng đang triển khai các biện pháp hỗ trợ đồng hành: cung cấp phần mềm kế toán miễn phí cho hộ kinh doanh nhỏ, hướng dẫn sử dụng hóa đơn điện tử, tư vấn pháp lý và mở các kênh kê khai trực tuyến đa dạng để người dân có nhiều lựa chọn tiếp cận.

Nhìn lại cả hành trình từ đầu năm 2026, có thể thấy các chính sách mới không đơn thuần là sự thắt chặt quản lý mà là cú hích buộc khu vực kinh tế cá thể phải thoát khỏi vùng an toàn của sự phi chính thức. Cơ quan thuế đang chuyển dần sang quản lý dựa trên dữ liệu thay vì ước lượng, doanh thu được đối chiếu tự động từ hệ thống ngân hàng, sàn thương mại điện tử và hóa đơn điện tử. Thị trường cũng ngày càng đòi hỏi sự chuyên nghiệp: đối tác cần hóa đơn, khách hàng cần chứng từ, ngân hàng cần báo cáo tài chính.

Với những hộ kinh doanh chủ động thích nghi học cách kê khai, ứng dụng công nghệ, xây dựng hồ sơ tài chính minh bạch, cánh cửa để mở rộng quy mô và tiếp cận thị trường lớn hơn đang dần mở ra. Với những ai chần chừ, khoảng cách giữa họ và những hộ kinh doanh chuyên nghiệp sẽ ngày một rộng hơn.

Minh Trí