Hộ kinh doanh trước “bài kiểm tra” mới của nền kinh tế

Theo dõi KT&TD trên

Trong bối cảnh sức mua suy giảm, chi phí vận hành leo thang và năng lực tuân thủ còn hạn chế, hàng triệu hộ kinh doanh nhỏ lẻ đang đứng trước bài toán sống còn, thích ứng để tồn tại hay tiếp tục thu hẹp hoạt động.

Khu vực hộ kinh doanh từ lâu được xem là một phần “mạch máu” của nền kinh tế địa phương, đóng vai trò tạo sinh kế cho hàng triệu lao động và duy trì sức sống của thị trường tiêu dùng trong nước. Tuy nhiên, khi các yêu cầu quản lý ngày càng chặt chẽ hơn, đặc biệt trong lĩnh vực thuế và kế toán, hàng triệu hộ kinh doanh đang bước vào giai đoạn chuyển đổi đầy áp lực, nơi bài toán lớn nhất không chỉ là bán được hàng mà còn là khả năng thích ứng với môi trường kinh doanh ngày càng phức tạp.

Theo Báo cáo Kinh tế tư nhân Việt Nam 2025 do Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) công bố, đến hết năm 2025, cả nước có khoảng 6,1 triệu hộ kinh doanh, tạo việc làm cho khoảng 10 triệu lao động và đóng góp hàng chục nghìn tỷ đồng vào ngân sách nhà nước. Không chỉ là một khu vực kinh tế đơn thuần, hộ kinh doanh còn đóng vai trò như “lớp đệm an sinh” của nền kinh tế, đặc biệt tại các địa phương và khu vực nông thôn.

Tuy nhiên, báo cáo cũng cho thấy khu vực này đang phải bước đi trong một giai đoạn đầy khó khăn. Khảo sát của VCCI chỉ ra có tới hơn 81% hộ kinh doanh bị sụt giảm doanh thu trong năm 2025, trong khi hơn 75% ghi nhận lượng khách hàng đi xuống. Phần lớn các hộ hiện vận hành ở quy mô siêu nhỏ, sử dụng lao động gia đình là chính và có biên lợi nhuận rất mỏng. Trong bối cảnh sức mua thị trường suy yếu, chi phí nguyên liệu, mặt bằng và vận hành liên tục tăng cao, nhiều hộ gần như không còn dư địa tài chính để mở rộng hoạt động. Thay vì đầu tư hay tăng trưởng, xu hướng phổ biến hiện nay là thu hẹp quy mô hoặc duy trì hoạt động cầm chừng nhằm hạn chế rủi ro.

Điều đáng chú ý là áp lực lớn nhất với khu vực hộ kinh doanh hiện nay không còn chỉ nằm ở thị trường, mà đang chuyển mạnh sang các vấn đề pháp lý và khả năng tuân thủ quy định. Khi các chính sách mới liên quan tới thuế, kế toán và hóa đơn điện tử bắt đầu được triển khai đồng bộ hơn từ đầu năm 2026, khó khăn pháp lý nhanh chóng trở thành rào cản lớn nhất đối với hộ kinh doanh. Có tới 73,3% hộ kinh doanh được khảo sát đánh giá nhóm khó khăn này ở mức ảnh hưởng nghiêm trọng.

Những nghiệp vụ vốn quen thuộc với doanh nghiệp như xuất hóa đơn điện tử, hạch toán chi phí, lưu trữ dữ liệu hay xử lý lỗi kỹ thuật lại trở thành áp lực lớn với các hộ kinh doanh nhỏ lẻ, đặc biệt là nhóm lớn tuổi, trình độ học vấn thấp hoặc hoạt động tại khu vực nông thôn. Nhiều chủ hộ cho biết họ gặp khó khăn ngay từ khâu thu thập thông tin khách hàng để xuất hóa đơn, sử dụng phần mềm kế toán hay tiếp cận các quy định mới vốn có nhiều thuật ngữ chuyên môn phức tạp.

Theo VCCI, điểm nghẽn lớn nhất hiện nay nằm ở sự thiếu tương thích giữa yêu cầu quản lý ngày càng hiện đại với năng lực thực thi còn hạn chế của khu vực kinh doanh siêu nhỏ. Nói cách khác, khó khăn không chỉ đến từ việc “phải tuân thủ”, mà đến từ việc “không biết cách tuân thủ”. Chính vì vậy, báo cáo nhấn mạnh cải cách môi trường kinh doanh cho hộ kinh doanh cần được hiểu trước hết là cải cách tính “dễ tuân thủ” của hệ thống, thay vì chỉ siết chặt yêu cầu quản lý.

Từ thực tế khảo sát, VCCI đã đưa ra 5 nhóm định hướng chính sách nhằm tháo gỡ khó khăn cho khu vực này. Theo đó, các quy định về thuế, kế toán và hóa đơn điện tử cần được thiết kế theo hướng đơn giản hơn, phù hợp hơn với năng lực thực tế của hộ kinh doanh nhỏ và siêu nhỏ. Song song với đó, cần phát triển các công cụ hỗ trợ chi phí thấp và dễ sử dụng như phần mềm kế toán đơn giản, hướng dẫn kê khai bằng ngôn ngữ dễ hiểu hoặc cơ chế hỗ trợ trực tiếp tại địa phương.

Báo cáo cũng cho rằng chính sách hỗ trợ không nên áp dụng đồng loạt cho toàn bộ hộ kinh doanh, mà cần phân tầng theo mức độ tổn thương và nhu cầu phát triển. Trong đó, nhóm hộ phụ thuộc hoàn toàn vào kinh doanh để sinh sống cần được ưu tiên các chính sách giảm sốc và tăng sức chống chịu; nhóm siêu nhỏ cần hỗ trợ về quản trị và tuân thủ cơ bản; còn nhóm có quy mô lớn hơn nên được tập trung hỗ trợ chuyển đổi lên mô hình doanh nghiệp. “Cách tiếp cận phân tầng như vậy sẽ hiệu quả hơn nhiều so với một cơ chế chính sách bình quân áp dụng cho toàn bộ khu vực hộ kinh doanh”, báo cáo nhấn mạnh.

Một trong những mục tiêu lớn hiện nay là thúc đẩy hộ kinh doanh chuyển đổi thành doanh nghiệp nhằm mở rộng khu vực kinh tế chính quy. Tuy nhiên, theo VCCI, điểm quan trọng nhất không nằm ở việc “khuyến khích chuyển đổi” trên văn bản, mà là giảm được chi phí và rủi ro thực tế sau chuyển đổi. Nhiều hộ kinh doanh hiện vẫn e ngại mô hình doanh nghiệp do lo sợ áp lực thuế, chi phí kế toán, nghĩa vụ pháp lý và các thủ tục hành chính phức tạp hơn.

Vì vậy, báo cáo đề xuất cần xây dựng các gói hỗ trợ thực chất như ưu đãi tài chính trong giai đoạn đầu, hỗ trợ kế toán - thuế những năm đầu vận hành, đơn giản hóa thủ tục hành chính hậu chuyển đổi và thiết kế lộ trình nghĩa vụ tăng dần thay vì tạo áp lực đột ngột. “Nếu không xử lý bài toán chi phí và rủi ro cảm nhận sau chuyển đổi, tỷ lệ sẵn sàng lên doanh nghiệp của hộ kinh doanh sẽ còn tiếp tục ở mức thấp”, báo cáo lưu ý.

Theo các chuyên gia, hộ kinh doanh không chỉ là khu vực cần quản lý tốt hơn, mà còn là khu vực cần được hỗ trợ để phát triển bền vững hơn. Với hàng triệu lao động đang phụ thuộc vào mô hình này để mưu sinh, hộ kinh doanh thực chất là nền tảng của kinh tế địa phương và đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì ổn định xã hội. Trong bối cảnh nền kinh tế đang hướng tới tính minh bạch, số hóa và chính quy hơn, việc nâng cấp sức chống chịu cho khu vực hộ kinh doanh sẽ không chỉ mang ý nghĩa kinh tế, mà còn là một lựa chọn chính sách mang tính xã hội dài hạn.