Đẩy mạnh tiêu thụ đặc sản địa phương bằng kênh thương mại điện tử

Theo dõi KT&TD trên

Thị trường số mở đường cho đặc sản vùng miền

Những năm gần đây, cùng với xu hướng tiêu dùng đề cao nguồn gốc và chất lượng, sản phẩm OCOP và đặc sản vùng miền ngày càng được người tiêu dùng quan tâm. Không chỉ xuất hiện nhiều hơn tại các đô thị lớn, các sản phẩm này đang dần mở rộng phạm vi tiếp cận trên thị trường toàn quốc. Tuy nhiên, trong thời gian dài, đầu ra của đặc sản địa phương vẫn phụ thuộc chủ yếu vào các kênh truyền thống như hội chợ, đại lý, thương lái hoặc khách du lịch, khiến khả năng mở rộng thị trường bị giới hạn bởi không gian địa lý, tính mùa vụ và chi phí phân phối.

Sự phát triển mạnh mẽ của thương mại điện tử đã tạo ra một bước chuyển đáng kể trong cách thức tiêu thụ sản phẩm nông thôn. Các nền tảng bán lẻ trực tuyến đóng vai trò như “chợ phiên số”, giúp rút ngắn khoảng cách giữa người sản xuất và người tiêu dùng. Nhờ hệ thống logistics ngày càng hoàn thiện, nhiều đặc sản vùng miền có thể được đặt mua và vận chuyển đến các trung tâm tiêu dùng lớn, thậm chí tiếp cận thị trường ngoài nước. Điều này buộc các cơ sở sản xuất, hợp tác xã và hộ kinh doanh không thể chỉ dựa vào phương thức bán hàng truyền thống, mà phải chủ động thích ứng với môi trường kinh doanh số.

Tại nhiều địa phương, chuyển đổi số được xác định là một trong những giải pháp quan trọng nhằm nâng cao giá trị và sức cạnh tranh của sản phẩm OCOP. Các chương trình hỗ trợ tập trung vào việc chuẩn hóa quy trình sản xuất – đóng gói, cải tiến mẫu mã bao bì, ứng dụng mã QR truy xuất nguồn gốc và hướng dẫn xây dựng gian hàng chính thức trên các sàn thương mại điện tử. Qua đó, sản phẩm địa phương có điều kiện tiếp cận nhóm khách hàng mới, vượt ra ngoài phạm vi tiêu thụ truyền thống trong tỉnh.

Thực tế cho thấy, khi được đưa lên các sàn thương mại điện tử, nhiều sản phẩm OCOP ghi nhận lượng đơn hàng và doanh thu tăng rõ rệt so với trước. Một số địa phương phản ánh mức tăng từ hai đến ba lần, đặc biệt trong các dịp cao điểm mua sắm. Điều này cho thấy thương mại điện tử không chỉ là kênh tiêu thụ bổ trợ, mà đang dần trở thành một cấu phần quan trọng trong chuỗi giá trị sản phẩm nông thôn.

Tại xã Đại Huệ (Nghệ An), Hợp tác xã Nông nghiệp sản xuất và chế biến tương Sa Nam là một ví dụ cho quá trình thích ứng đó. Theo đại diện HTX, việc đạt chứng nhận OCOP chỉ là bước khởi đầu, còn bài toán then chốt vẫn là mở rộng thị trường tiêu thụ một cách bền vững. Trong bối cảnh đó, thương mại điện tử được lựa chọn như một hướng đi mới, song song với việc đầu tư hoàn thiện các yêu cầu về truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn an toàn thực phẩm, hình ảnh và thông tin sản phẩm, nhằm đáp ứng những đòi hỏi ngày càng cao của người tiêu dùng trực tuyến.

Từ thực tiễn này có thể thấy, thương mại điện tử đang mở ra cơ hội mới cho sản phẩm OCOP và đặc sản vùng miền, nhưng cũng đặt ra yêu cầu cao hơn về chất lượng, minh bạch thông tin và năng lực tổ chức sản xuất. Việc tận dụng hiệu quả kênh phân phối số, nếu được thực hiện bài bản và có sự đồng hành của chính quyền địa phương, sẽ góp phần quan trọng vào mục tiêu phát triển kinh tế nông thôn theo hướng bền vững.

Tại xã Đông Hưng (Hưng Yên), từ nền tảng nghề truyền thống, các cơ sở sản xuất bánh cáy từng bước đổi mới để thích ứng với thị trường. Nhờ chú trọng cải tiến mẫu mã, nâng cao chất lượng và bảo đảm các tiêu chí an toàn thực phẩm, sản phẩm bánh cáy mang nhãn hiệu Thiên Đức được công nhận đạt chuẩn OCOP 4 sao cấp tỉnh năm 2020. Cùng với hệ thống phân phối truyền thống, cơ sở sản xuất đã chủ động ứng dụng các kênh trực tuyến như website, mạng xã hội và sàn thương mại điện tử nhằm mở rộng khả năng tiếp cận người tiêu dùng, đa dạng hóa đầu ra cho sản phẩm địa phương.

Dù mới đi vào hoạt động chưa lâu, HTX Gốm du lịch Minh Tâm đã có sản phẩm được công nhận đạt chuẩn OCOP 3 sao trong Chương trình “Mỗi xã, phường một sản phẩm” năm 2024. Không dừng lại ở sản xuất thủ công truyền thống, cơ sở này lựa chọn hướng phát triển kết hợp giữa làm gốm và du lịch trải nghiệm, tạo điều kiện để du khách trực tiếp tham gia các công đoạn sáng tạo, từ tạo hình đến hoàn thiện sản phẩm.

Theo bà Đặng Thị Tâm, đại diện cơ sở Gốm Tâm Phù Lãng (Bắc Ninh), việc đổi mới phương thức tiếp cận thị trường không chỉ nhằm mở rộng đầu ra, mà còn góp phần bảo tồn và lan tỏa giá trị của làng nghề truyền thống. Song song với hoạt động trải nghiệm tại xưởng, HTX Gốm Minh Tâm từng bước đưa sản phẩm tiếp cận người tiêu dùng trên không gian số – một hướng đi được đánh giá là thách thức nhưng phù hợp với xu thế.

Từ năm 2023, HTX bắt đầu thử nghiệm hình thức giới thiệu và tiêu thụ sản phẩm thông qua các buổi phát trực tiếp trên mạng xã hội. Thay vì chỉ tập trung bán hàng, nội dung livestream hướng đến kể câu chuyện về nghề gốm, về làng Phù Lãng và hành trình gìn giữ nghề truyền thống trong đời sống hiện đại. Cách tiếp cận này đã giúp sản phẩm gốm không chỉ đến với người tiêu dùng qua màn hình, mà còn tạo động lực để một bộ phận khách hàng tìm đến trực tiếp xưởng sản xuất, kết hợp mua sản phẩm và trải nghiệm không gian làng nghề.

Thực tiễn từ HTX Gốm Minh Tâm cho thấy, khi OCOP được đặt trong mối liên kết giữa sản xuất – du lịch – chuyển đổi số, giá trị của sản phẩm không chỉ nằm ở hàng hóa, mà còn ở câu chuyện văn hóa và trải nghiệm mà nó mang lại. Đây cũng là hướng đi đang được nhiều cơ sở làng nghề lựa chọn trong bối cảnh thị trường ngày càng cạnh tranh và thị hiếu tiêu dùng không ngừng thay đổi.

Những điển hình đó cho thấy, từ chỗ sản xuất manh mún, tiêu thụ trong phạm vi hẹp, các chủ thể OCOP, các sản phẩm làng nghề đang từng bước chuyển mình sang mô hình phát triển dựa trên công nghệ, đổi mới sáng tạo và kết nối thị trường hiện đại, hướng tới tăng trưởng bền vững.

Có thể thấy, việc ứng dụng công nghệ số đã mang đến nhiều lợi ích thiết thực. Sản phẩm địa phương được tiêu thụ nhanh hơn, không phụ thuộc vào mùa vụ; chi phí trung gian giảm; người tiêu dùng dễ dàng kiểm chứng chất lượng. Đặc biệt, các sản phẩm có chứng nhận OCOP được ưu tiên trên các sàn điện tử, tạo lợi thế cạnh tranh. Việc đưa sản phẩm địa phương lên sàn thương mại điện tử không chỉ là giải pháp kinh tế, mà còn là chiến lược lâu dài nhằm khẳng định thương hiệu Việt, nâng tầm đặc sản Việt và xây dựng một nền kinh tế nông thôn năng động, hội nhập và bền vững hơn trong tương lai.

Cần chiến lược dài hạn và đầu tư bài bản

Nhiều địa phương đã chủ động triển khai các chương trình hỗ trợ nhằm đưa sản phẩm OCOP tiếp cận môi trường thương mại điện tử một cách bài bản và bền vững. Thay vì dừng lại ở việc “đưa hàng lên sàn”, các hoạt động hỗ trợ được thiết kế theo chuỗi, từ tập huấn kỹ năng bán hàng trực tuyến, xử lý hình ảnh – nội dung theo chuẩn thương mại điện tử, đến tư vấn truy xuất nguồn gốc, kiểm định chất lượng, kết nối logistics, thanh toán điện tử và đồng hành truyền thông. Cách tiếp cận này góp phần giúp các chủ thể OCOP từng bước làm quen với phương thức kinh doanh số, thay vì vận hành manh mún, thiếu định hướng.

Tuy nhiên, để sản phẩm địa phương thực sự tạo được sức bật trên không gian số, vai trò chủ động của chính các chủ thể OCOP là yếu tố then chốt. Bán hàng trực tuyến không thể chỉ dựa vào lợi thế “đặc sản vùng miền”, mà đòi hỏi một chiến lược dài hạn, trong đó chất lượng, thương hiệu và trải nghiệm người mua giữ vai trò trung tâm.

Trước hết, cần đầu tư bài bản cho nhận diện và câu chuyện thương hiệu. Trong môi trường thương mại điện tử, người tiêu dùng không chỉ lựa chọn sản phẩm dựa trên giá cả, mà còn quan tâm đến giá trị văn hóa, nguồn gốc và câu chuyện phía sau. Bao bì phù hợp, hình ảnh chân thực, nội dung mô tả rõ ràng, video quy trình sản xuất… là những yếu tố góp phần gia tăng độ tin cậy và tạo kết nối cảm xúc, đặc biệt với nhóm sản phẩm nông sản, thực phẩm và quà tặng địa phương.

Song song với đó là yêu cầu chuẩn hóa chất lượng và nguồn gốc sản phẩm. Các tiêu chuẩn về an toàn thực phẩm, chứng nhận OCOP, VietGAP, GlobalGAP, chỉ dẫn địa lý hay mã QR truy xuất nguồn gốc không chỉ là điều kiện pháp lý, mà còn là “bảo chứng” để sản phẩm đứng vững trong môi trường cạnh tranh ngày càng khốc liệt. Khi được nhìn nhận đúng vai trò, các chứng nhận này sẽ trở thành công cụ gia tăng giá trị thương mại thay vì chỉ mang tính hình thức.

Một yếu tố không kém phần quan trọng là năng lực bán hàng số của các chủ thể OCOP. Việc vận hành hiệu quả một gian hàng trực tuyến đòi hỏi kiến thức về tối ưu hình ảnh, từ khóa, chăm sóc khách hàng, quản trị đánh giá, quảng cáo, livestream và tham gia các chương trình xúc tiến trên sàn. Đây là khoảng trống phổ biến đối với nhiều hộ sản xuất và hợp tác xã, cho thấy sự cần thiết của các chương trình đào tạo định kỳ, cũng như mô hình “cầm tay chỉ việc” trong giai đoạn đầu chuyển đổi.

Về phía cơ quan quản lý địa phương, để chuỗi giá trị OCOP phát triển bền vững trên môi trường số, cần tiếp tục hỗ trợ đồng bộ về hạ tầng logistics, kho lạnh, thanh toán điện tử; tăng cường kết nối giữa sản xuất – chế biến – đóng gói – vận chuyển; đồng thời đẩy mạnh truyền thông thông qua các hoạt động xúc tiến thương mại, hội chợ, liên kết vùng và nền tảng số.

Thương mại điện tử mở ra cơ hội để đặc sản địa phương vượt qua giới hạn “bán quanh làng”, nhưng cơ hội đó chỉ trở thành hiện thực khi các chủ thể sản xuất sẵn sàng thay đổi tư duy, đầu tư bài bản và kiên trì theo đuổi chiến lược dài hạn. Khi đó, sản phẩm OCOP mới có thể tạo dựng vị thế vững chắc và chinh phục thị trường rộng lớn hơn, trong nước cũng như quốc tế.

Yến Nhi