"0% lãi suất" có thực sự là miễn phí?

Theo dõi KT&TD trên

Nhưng phía sau lời mời gọi tưởng như hào phóng ấy là một cấu trúc tài chính phức tạp, nơi khoản "lãi suất" không biến mất mà chỉ đổi tên, còn người mua hàng vẫn là bên trả tiền cho khoản chênh lệch đó.

Về bản chất, chương trình trả góp lãi suất 0% là một hình thức khuyến mại kích cầu tiêu dùng, được nhà bán lẻ hợp tác với tổ chức tín dụng hoặc công ty tài chính để triển khai. Người mua thường phải thanh toán trước một khoản nhất định, dao động phổ biến trong khoảng 20-70% giá trị sản phẩm tùy chương trình, số còn lại mới được chia đều theo kỳ hạn trong hợp đồng đã ký kết.

Về mặt vận hành, giao dịch này thực chất là hai hợp đồng lồng vào nhau: người tiêu dùng mua hàng của doanh nghiệp bán lẻ, đồng thời vay tiền của một tổ chức tín dụng khác để thanh toán, rồi trả dần khoản vay đó theo kỳ hạn. Điều này lý giải vì sao thủ tục đăng ký trả góp thường phức tạp hơn một giao dịch mua sắm thông thường, khi khách hàng phải cung cấp thông tin về nơi làm việc, mức thu nhập, ngày nhận lương và cả thông tin liên hệ của người thân để tổ chức tín dụng thẩm định khả năng trả nợ.

Vậy? nếu công ty tài chính không thu lãi từ người mua, họ lấy gì để duy trì hoạt động? Theo phân tích của Công ty Chứng khoán DNSE, các công ty tài chính không hề "mất trắng" trong các chương trình 0% lãi suất; đây là mô hình kinh doanh mà cả nhà bán lẻ, công ty tài chính và người tiêu dùng đều có lợi ích riêng, miễn là các bên tham gia đủ uy tín và minh bạch.

Trên thực tế, "0%" chỉ áp dụng cho phần lãi suất danh nghĩa, còn chi phí thực sự của giao dịch được phân bổ qua nhiều kênh khác. Phổ biến nhất là việc giá niêm yết của sản phẩm bị đẩy cao hơn so với giá thanh toán một lần bằng tiền mặt — chênh lệch giữa hai mức giá này thực chất chính là "lãi suất" đã được gộp vào giá bán trước khi công bố khuyến mại.

Bên cạnh đó, nhiều khách hàng phải gánh thêm phí thu hộ, phí bảo hiểm khoản vay hoặc phí dịch vụ mà không phải lúc nào cũng được thông báo rõ ràng ngay từ đầu. Với hình thức trả góp qua thẻ tín dụng, ngân hàng tuy không tính lãi trực tiếp nhưng sẽ thu một khoản phí chuyển đổi (conversion fee) để biến giao dịch mua hàng thành khoản vay trả góp — đây là loại phí phổ biến nhất trong nhóm chi phí "núp bóng" lãi suất 0%.

Một bài phân tích trên chuyên trang tài chính tiêu dùng dẫn ví dụ cụ thể: một sản phẩm có giá thanh toán ngay là 18 triệu đồng có thể được niêm yết ở mức 20 triệu đồng khi khách hàng chọn gói trả góp 0%, tức khoản chênh lệch 2 triệu đồng đã âm thầm đóng vai trò của lãi suất. Ở phân khúc dịch vụ giá trị lớn như thẩm mỹ, mô hình tương tự cũng được áp dụng, với mức trả trước phổ biến 30-50% và thời hạn trả góp kéo dài 6-36 tháng.

Về khung pháp lý, các giao dịch mua trả góp lãi suất 0% chịu sự điều chỉnh đồng thời của Bộ luật Dân sự 2015, Luật Các tổ chức tín dụng 2024 và Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023 (số 19/2023/QH15). Theo phân tích pháp lý từ một công ty tư vấn luật, nếu hợp đồng trả góp chứa các điều khoản phí bất hợp lý mà không được thông báo minh bạch trước khi giao kết, quy định này có thể bị coi là vi phạm nguyên tắc thiện chí trong pháp luật dân sự, gây mất cân bằng quyền và nghĩa vụ theo hướng bất lợi cho người tiêu dùng.

Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023 cũng quy định rõ nguyên tắc bảo vệ người tiêu dùng phải được thực hiện công bằng, minh bạch, đúng pháp luật, đồng thời yêu cầu hợp đồng theo mẫu — vốn là hình thức phổ biến trong các gói trả góp — phải được công khai trước khi người tiêu dùng đặt cọc hoặc thanh toán, chứ không phải sau khi giao dịch đã hoàn tất.

Ở cấp độ điều hành vĩ mô, Ngân hàng Nhà nước cũng đang siết chặt yêu cầu minh bạch lãi suất trong toàn hệ thống. Theo Chỉ thị số 01/CT-NHNN ngày 9/1/2026 về nhiệm vụ trọng tâm ngành ngân hàng năm 2026, các tổ chức tín dụng phải tiếp tục công bố công khai trên website các chỉ tiêu như lãi suất cho vay bình quân, mức chênh lệch lãi suất tiền gửi - tiền vay. Ngân hàng Nhà nước cho biết sẽ tiếp tục theo dõi chặt diễn biến lãi suất và việc công bố lãi suất cho vay trên trang thông tin điện tử của từng tổ chức tín dụng, nhằm có biện pháp yêu cầu các đơn vị thực hiện nghiêm chỉ đạo giảm mặt bằng lãi suất.

Dữ liệu công bố từ 16 công ty tài chính được Ngân hàng Nhà nước cấp phép cho thấy khoảng cách rất lớn giữa các chương trình "0%" và lãi suất thực tế của thị trường cho vay tiêu dùng. Đơn cử, một công ty tài chính đang áp dụng lãi suất cho vay bình quân gần 29,79%/năm đối với danh mục cho vay tiêu dùng, trong khi mức lãi suất tối đa cho khách hàng cá nhân có thể lên tới 55%/năm — cho thấy dư địa lợi nhuận mà các tổ chức tín dụng có thể phân bổ vào những chương trình khuyến mại lãi suất 0% dành cho một nhóm khách hàng được chọn lọc.

Cần nhìn nhận khách quan rằng bản thân mô hình trả góp 0% không phải là hành vi lừa dối, mà là một chiến lược kinh doanh có lợi cho nhiều bên: nhà bán lẻ tăng doanh số, công ty tài chính mở rộng tệp khách hàng và thu phí dịch vụ từ đối tác bán lẻ, còn người tiêu dùng được tiếp cận sản phẩm giá trị lớn mà không phải trả một lần. Vấn đề nằm ở tính minh bạch: khi các khoản phí, chênh lệch giá hoặc điều kiện bảo hiểm không được công bố rõ ràng ngay từ đầu, người mua dễ rơi vào thế bị động, chỉ phát hiện ra "chi phí thực" khi đã ký hợp đồng.

Trước khi quyết định tham gia bất kỳ chương trình trả góp 0% nào, người tiêu dùng nên đối chiếu giá niêm yết trả góp với giá thanh toán ngay của cùng sản phẩm, yêu cầu bên bán và bên cho vay cung cấp bảng kê chi tiết toàn bộ phí liên quan, đồng thời đọc kỹ điều khoản về phí phạt trả chậm hoặc phí tất toán trước hạn. Trường hợp phát hiện phí bất hợp lý không được thông báo trước, người mua có quyền yêu cầu tổ chức tài chính giải thích bằng văn bản và có thể khiếu nại theo quy định của Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023.

Do vậy, "0% lãi suất" không đồng nghĩa với "miễn phí" — đó là một cách gọi tên khác cho chi phí vốn, được cấu trúc lại để trở nên hấp dẫn hơn trong mắt người tiêu dùng. Hiểu đúng bản chất của nó chính là bước đầu tiên để biến một công cụ tài chính tiềm ẩn rủi ro thành một lựa chọn tiêu dùng thông minh và có kiểm soát.

Hoàng Nguyễn