Theo chân mùa sen, khám phá nghệ thuật ướp trà truyền thống

Theo dõi KT&TD trên

Người ta nóng lòng chờ đợi không chỉ vì vẻ đẹp của đầm hoa, mà còn vì một thứ gắn chặt với mùa hạ ở Hồ Tây suốt hàng trăm năm qua: nghệ thuật ướp trà sen.

Trà sen Tây Hồ không chỉ là đặc sản ẩm thực. Đó là một lát cắt văn hóa, một ngón nghề được truyền qua nhiều thế hệ, nơi bàn tay con người gặp gỡ hơi thở của đất trời. Nghề ướp trà sen ở Quảng An đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản Văn hóa phi vật thể quốc gia - một cột mốc thiêng liêng với những gia đình đã bám nghề qua biết bao thăng trầm.

Mỗi khi mùa sen nở, bên những hồ nước Tây Hồ phẳng lặng, lại thấp thoáng hình bóng những người nghệ nhân lặng lẽ gom từng hạt hương sắc của mùa hạ. Không máy móc, không dây chuyền, chỉ có đôi bàn tay khéo léo, khứu giác tinh tế và những bí quyết được giữ gìn qua nhiều thế hệ. Tháng 6 cũng là lúc các nghệ nhân ở phường Quảng An tất bật nhất trong năm. Mỗi sáng sớm, họ lặng lẽ ra hồ từ tinh mơ, khi sương vẫn còn đọng trên từng cánh hoa, để hái những bông sen vừa hé nở - thời khắc hoa thơm nhất, chuẩn nhất để ôm lấy hương trà.

Để hiểu vì sao trà sen Tây Hồ được mệnh danh là "thiên cổ đệ nhất trà", người ta cần một lần ngồi nghe người nghệ nhân kể chuyện về từng công đoạn. Nguyên liệu phải là sen Bách Diệp - giống sen trăm cánh bản địa trồng quanh Hồ Tây với hương thơm không vùng đất nào sánh được và trà xanh hảo hạng từ Thái Nguyên hay Hà Giang.

Để làm ra được một kilogram trà sen, người nghệ nhân cần đến hơn 1.000 bông sen và phải trải qua 7 lần tẩm ướp với quy trình rất kỳ công, tỉ mỉ. Người làm trà sẽ tỉ mỉ tách rời cánh hoa, nhụy hoa và những hạt trắng gọi là "gạo sen" ra khỏi nhụy sen để đem ướp với trà. Từng lớp trà và gạo sen được xếp xen kẽ nhau, sau cùng phủ lên trên một lớp giấy. Để mẻ trà có hương sen đủ thơm cần trải qua thời gian 21 ngày với 7 lần vào hương và 7 lần sấy. Cứ mỗi lần sấy là một đêm thức trắng bên lò than, người nghệ nhân phải "nâng giấc" từng mẻ trà để hương sen thấm đều vào từng búp chè mà không bị cháy hay mất mùi.

Giá trà sen Tây Hồ trên thị trường hiện dao động từ 320.000 đến 700.000 đồng cho 100 gram, còn trà thượng hạng nguyên bộ có thể lên đến cả chục triệu đồng mỗi kilogram. Giá đắt đỏ ấy là hoàn toàn tương xứng khi người ta hiểu rằng để có được nó, nghệ nhân phải thức từ 3 đến 4 giờ sáng mỗi ngày suốt cả mùa hè, chịu cái nóng 38 – 40 độ kết hợp với hơi lò sấy mà không một máy điều hòa nào có thể xua đi.

Giữa những cái tên gắn với trà sen Tây Hồ, thương hiệu "Trà sen Hiền Xiêm" của gia đình nghệ nhân Ngô Văn Xiêm và Lưu Thị Hiền tại phường Quảng An, quận Tây Hồ đã đạt chứng nhận OCOP 4 sao, được nhiều người trong và ngoài nước biết đến. Tên thương hiệu ghép từ tên của cả hai vợ chồng nghệ nhân - bà Lưu Thị Hiền và ông Ngô Văn Xiêm - như một lời cam kết rằng mỗi hạt gạo sen được lấy ra, mỗi lần trà được sấy lên, đều có dấu ấn con người và tâm huyết của cả một gia đình.

Ông Xiêm sinh ra trong một gia đình có nhiều đời làm nghề ướp trà sen, và ông là đời thứ năm được tiếp nối công việc của tổ tiên. Điều đó lý giải tại sao dù bàn tay đã chai và đôi mắt đã mờ hơn, ông vẫn không buông bỏ nghề. Nghệ nhân Ngô Văn Xiêm từng chia sẻ: muốn thành công thì trước hết phải tận tâm với nghề và sống với nó như máu thịt.

Theo nghệ nhân Ngô Văn Xiêm, để ướp được 1 kg trà sen, phải có 1.500 bông hoa sen, và thương hiệu Trà Sen Hiền Xiêm thường dùng loại sen Bách Diệp trồng tại Hồ Tây — loại hoa có 100 cánh, vừa được sắc vừa được hương bởi có nhiều gạo sen. Toàn bộ gia đình từ già đến trẻ đều tham gia: người tách cánh, người phơi nhụy, người đãi lấy gạo sen trắng muốt bên trong — công việc cứ thế chạy liên tục từ sáng tinh mơ đến tận đêm khuya suốt mấy tháng mùa hạ.

Tại Tây Hồ hiện có trên 200 hộ gia đình sản xuất trà sen truyền thống, với 40 sản phẩm OCOP đạt 3 sao, trong đó có 1 sản phẩm 4 sao là trà sen Hiền Xiêm. Đây là sự công nhận xứng đáng sau nhiều thập kỷ gia đình bà Hiền kiên trì giữ lò. Không chỉ dừng lại ở danh hiệu, trà sen truyền thống của gia đình được lựa chọn có mặt trên bàn tiếp đón trong buổi gặp gỡ giữa phu nhân cố Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng với phu nhân Tổng Bí thư, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình tại Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam năm 2023. Từ chiếc ấm đất nung trên bàn của người nghệ nhân làng Quảng An đến bàn tiếp khách quốc gia, hành trình ấy nói lên tất cả về sức nặng của một di sản được chắt chiu bằng cả đời người.

Những năm gần đây, sản phẩm trà sen tạo sức hút lớn với du khách, đặc biệt kể từ khi nghề ướp sen Quảng An được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Nghệ nhân Lưu Thị Hiền cho biết gia đình đã nâng cấp các dịch vụ, tạo không gian thân thiện để phục vụ du khách đến thăm và trải nghiệm.

Năm 2026, trà sen Tây Hồ tiếp tục được đặt trong một bức tranh du lịch và văn hóa ngày càng rộng mở. Ngay khi khởi động mùa du lịch 2026, Hà Nội đã tổ chức nhiều hoạt động trải nghiệm tại Không gian văn hóa sáng tạo Tây Hồ, trong đó có thưởng trà Sen Tây Hồ bên cạnh các tuyến du lịch làng nghề và du lịch sinh thái ngoại thành. Trà sen không còn chỉ là đặc sản mua về làm quà, mà đang trở thành một trải nghiệm văn hóa sống động cho du khách trong và ngoài nước.

Văn hóa thưởng trà sen cũng lan toa theo những hình thức mới, từ những trà quán yên tĩnh ven Hồ Tây nơi người ta ngồi nhâm nhi một chén trà ủ sen và lắng nghe câu chuyện về đất Quảng An xưa, đến những buổi trải nghiệm để khách tự tay nhặt gạo sen, xếp lớp trà, cảm nhận trực tiếp từng bước làm nên thứ hương thơm kỳ diệu ấy. OCOP không chỉ là một sáng kiến kinh tế mà còn là cầu nối giữa sản xuất truyền thống và nhu cầu thị trường hiện đại và không có sản phẩm nào thể hiện điều đó rõ ràng hơn những gói trà sen mang câu chuyện của cả một vùng đất.

Mùa sen Tây Hồ thường chỉ kéo dài khoảng 3 tháng. Đây là khoảng thời gian gấp rút mà các nghệ nhân phải tận dụng từng ngày, từng giờ, để ướp được những mẻ trà tốt nhất. Ngắn ngủi là vậy, nhưng sức lan tỏa thì không có giới hạn nào đo được. Một gói trà ướp bảy lần, sấy bảy đêm, mở ra một thế giới hương - đó chính là cái cách mà người Quảng An gửi hồn đất Hà Nội vào từng ngụm nước thơm.

Hoàng Nguyễn