Mâm cỗ Tết: Hòa quyện hương vị xưa và nay trong dòng chảy văn hóa Việt

Theo dõi KT&TD trên

Tết cổ truyền Việt Nam, với bề dày lịch sử hàng nghìn năm, là thời khắc thiêng liêng nhất của mỗi gia đình, khi mọi thành viên sum vầy bên mâm cỗ, hòa mình vào không khí rạo rực của mùa xuân. Mâm cỗ Tết không đơn thuần là những món ăn, mà còn là bức tranh phản chiếu đời sống, văn hóa, tín ngưỡng và cả những biến đổi của thời đại. Nếu mâm cỗ Tết xưa là biểu tượng của sự trọn vẹn, ấm no và gắn kết thì mâm cỗ Tết nay là sự hòa trộn giữa truyền thống và hiện đại, giữa bản sắc dân tộc và những xu hướng toàn cầu.

Nhắc đến mâm cỗ Tết xưa, ta nhớ đến hình ảnh “bốn bát sáu đĩa” được bài trí công phu, đủ đầy những món ăn đặc trưng như bánh chưng, giò lụa, thịt đông, gà luộc, nem rán, canh măng, dưa hành. Bánh chưng vuông tượng trưng cho đất, là kết tinh của lúa nếp thơm, đậu xanh bùi, thịt mỡ béo, được gói ghém cẩn thận trong lớp lá dong xanh mướt. Món ăn này không chỉ ngon miệng mà còn mang ý nghĩa sâu sắc về sự biết ơn tổ tiên và đất trời. Đĩa thịt đông trong veo, ăn kèm dưa hành chua chua giòn giòn, là sự cân bằng hoàn hảo giữa các vị. Chén rượu quê sóng sánh, thơm nồng làm ấm lòng những câu chuyện ngày xuân.

Nhưng thời gian trôi qua, cuộc sống hiện đại đã mang đến nhiều thay đổi cho mâm cỗ Tết. Những yếu tố cổ truyền như cây nêu, câu đối đỏ, hay tiếng pháo rộn ràng ngày Tết dần thưa thớt. Trên mâm cỗ, sự hiện diện của một vài món ăn truyền thống cũng bắt đầu phai nhạt. Chẳng hạn, canh bóng - món ăn từng là “ngôi sao” của mâm cỗ, nay dần bị thay thế bởi những món dễ chế biến hơn. Bánh chưng vẫn còn đó, nhưng không ít gia đình chọn mua ngoài chợ thay vì tự tay gói như trước, vì bận rộn hay thiếu không gian.

Trong bối cảnh ấy, sự thay đổi mạnh mẽ nhất có lẽ nằm ở phần “ẩm”. Nếu như ngày xưa, rượu gạo, rượu nếp là thức uống phổ biến, thì nay, trên bàn thờ gia tiên và mâm cỗ Tết của nhiều gia đình, đã xuất hiện những chai rượu vang nhập khẩu từ Ý, Pháp, hay Tây Ban Nha. Những lon bia, chai nước ngọt Coca Cola, Pepsi, vốn là biểu tượng của văn hóa phương Tây cũng được bày biện, với niềm tin “dương sao âm vậy”, tổ tiên cũng cần thưởng thức những thứ mới mẻ. Theo thống kê, người Việt tiêu thụ khoảng 4 tỷ lít bia mỗi năm, một con số đáng suy ngẫm về sự thay đổi trong thói quen ăn uống.

Sự “lên ngôi” của các loại đồ uống hiện đại đã dẫn đến sự dịch chuyển rõ rệt trong tư duy ẩm thực của người Việt. Nếu mâm cỗ Tết xưa coi trọng “thực” - những món ăn cầu kỳ, công phu, thì mâm cỗ Tết nay có xu hướng chú trọng hơn vào “ẩm” - những loại đồ uống hấp dẫn, thời thượng. Giới trẻ đặc biệt ưa chuộng bia, coi đây như “ngôn ngữ giao tiếp” trong những bữa tiệc tất niên hay ngày đầu năm. Những người lớn tuổi hoặc phụ nữ thì chuộng rượu vang nhẹ nhàng, tinh tế. Thói quen “miếng trầu là đầu câu chuyện” ngày trước dường như được thay thế bằng “cốc bia là đầu câu chuyện” trong xã hội hiện đại.

Dẫu vậy, giữa những đổi thay, mâm cỗ Tết vẫn giữ được một phần hồn cốt của văn hóa dân tộc. Những món ăn truyền thống như bánh chưng, giò lụa, xôi gấc, nem rán vẫn hiện diện như một lời nhắc nhở về cội nguồn. Trong các gia đình, dù bận rộn đến đâu, người ta vẫn cố gắng chuẩn bị mâm cỗ đủ đầy để dâng cúng tổ tiên, thể hiện lòng biết ơn và mong cầu một năm mới an lành, sung túc.

Có thể nói, mâm cỗ Tết hiện đại là minh chứng sống động cho sự giao thoa giữa truyền thống và hiện đại. Nhà nghiên cứu văn hóa Phan Ngọc từng nhận xét: “Tiếp xúc có nghĩa là thỏa hiệp cả từ hai phía. Do đó sớm hay muộn, văn hóa Việt Nam cũng sẽ mang những sắc thái mới có tính chất khu vực Đông Nam Á và thế giới”. Quả thật, trong thế giới phẳng ngày nay, việc mâm cỗ Tết mang thêm hương vị toàn cầu là điều tất yếu. Nhưng dù thay đổi ra sao, cốt lõi của mâm cỗ vẫn là sự đoàn viên, sum họp, và những giá trị truyền thống sâu sắc.

Mỗi độ xuân về, khi nhìn vào mâm cỗ Tết, ta không chỉ thấy những món ăn, đồ uống, mà còn thấy cả ký ức, những hoài niệm đẹp đẽ của thời thơ ấu. Đó là hình ảnh bà và mẹ tỉ mẩn gói bánh chưng bên bếp lửa hồng, cha sắp mâm cỗ với đôi tay khéo léo và những tiếng cười giòn tan của cả gia đình quây quần. Dẫu cuộc sống hiện đại có bận rộn, hối hả đến đâu, hãy để mâm cỗ Tết là điểm tựa để ta nhớ về cội nguồn, để cảm nhận sự thiêng liêng của Tết Việt.