Làn sóng thanh toán số thúc đẩy ngân hàng tái định hình mô hình kinh doanh
Thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam đang tăng trưởng với tốc độ chưa từng có, kéo theo sự dịch chuyển sâu trong cách các ngân hàng thương mại tạo ra doanh thu.
Từ chỗ chỉ đóng vai trò kênh giao dịch, hạ tầng thanh toán số giờ đây được xem là nền tảng để ngân hàng xây dựng hệ sinh thái tài chính toàn diện, khai thác dữ liệu và tìm kiếm nguồn thu mới ngoài tín dụng truyền thống.
Số liệu công bố của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN) cho thấy quy mô thanh toán số đã bước sang một giai đoạn tăng trưởng mới. Trong 6 tháng đầu năm 2026, tổng khối lượng giao dịch thanh toán không dùng tiền mặt đạt hơn 15 tỷ giao dịch với tổng giá trị trên 190 triệu tỷ đồng, tương đương khoảng 40 tỷ USD mỗi ngày, tăng 34,28% về số lượng và 12,24% về giá trị so với cùng kỳ năm 2025. Riêng quý I/2026, giao dịch qua kênh Internet tăng tới 65,68% về số lượng, qua điện thoại di động tăng 33,22%, còn qua mã QR tăng 16,43% về số lượng và tới 52,4% về giá trị.
Trong khi các kênh thanh toán số bùng nổ, hạ tầng giao dịch tiền mặt truyền thống thu hẹp dần: đến cuối tháng 3/2026, cả nước còn 20.699 máy ATM, giảm 3,01% so với cùng kỳ, trong khi POS chỉ tăng nhẹ 0,53%, đạt 772.552 thiết bị. Theo NHNN, đến cuối năm 2025 đã có hơn 88,9% người Việt Nam trưởng thành sở hữu tài khoản ngân hàng, còn tính đến giữa năm 2026 tỷ lệ người dân từ 15 tuổi trở lên có tài khoản thanh toán đã vượt 89% — nền tảng để các dịch vụ ngân hàng số tiếp tục mở rộng.
Sự chuyển dịch về quy mô đi kèm với sự thay đổi về định hướng phát triển. Chương trình thường niên trước đây mang tên "Ngày không tiền mặt" năm nay được nâng cấp thành "Ngày Tài chính số 2026" với chủ đề "Thanh toán thông minh - Thúc đẩy tài chính số", đánh dấu bước chuyển từ mục tiêu phổ cập phương thức thanh toán sang xây dựng hệ sinh thái tài chính số toàn diện. Đại điện NHNN cho biết, tính đến cuối năm 2025 đã ghi nhận hơn 25,2 tỷ giao dịch không dùng tiền mặt với tổng giá trị trên 362 triệu tỷ đồng, đồng thời nhấn mạnh định hướng hoàn thiện hành lang pháp lý và hạ tầng thanh toán quốc gia như một "đòn bẩy" cho các mục tiêu tài chính vĩ mô.
Ngân hàng tái định hình mô hình kinh doanh
Áp lực tái cấu trúc mô hình kinh doanh còn đến từ chính sách điều hành tín dụng. Cơ chế phân bổ hạn mức (room) tín dụng năm 2026 với hệ số điều chỉnh giảm từ 3,5 xuống còn 2,6 đã buộc nhiều ngân hàng thay đổi tư duy tăng trưởng, không còn theo đuổi mở rộng dư nợ bằng mọi giá mà ưu tiên chất lượng tài sản và hiệu quả hoạt động. Giới phân tích tài chính ghi nhận một làn sóng tái định vị động lực tăng trưởng rõ nét thông qua phát triển hệ sinh thái số và gia tăng nguồn thu từ dịch vụ, thay vì chỉ dựa vào cho vay truyền thống. Nhiều ngân hàng đang chuyển mình thành nhà cung cấp giải pháp tài chính toàn diện, từ ứng dụng dữ liệu lớn cá nhân hóa trải nghiệm khách hàng bán lẻ đến xây dựng hệ sinh thái quản lý dòng tiền cho doanh nghiệp.
Việc ứng dụng công nghệ sâu rộng cũng kéo theo làn sóng tái cấu trúc mạng lưới vật lý. Theo giới chuyên gia kinh tế, các ngân hàng đang cắt giảm chi nhánh hoạt động kém hiệu quả và tinh giản nhân sự; ngân hàng nào tối ưu chi phí vận hành đồng thời tận dụng công nghệ để tăng doanh thu sẽ nắm lợi thế cạnh tranh vượt trội. Cơ cấu thu nhập toàn ngành năm 2026 cũng được dự báo dịch chuyển theo hướng đẩy mạnh tín dụng xanh, tài trợ chuỗi cung ứng, phát triển ngân hàng số và mở rộng các mô hình kết nối hệ sinh thái.
Chuỗi sự kiện "Chuyển đổi số ngành ngân hàng năm 2026", diễn ra trong hai ngày 18-19/8 tại Hà Nội, mang chủ đề "Ngân hàng thông minh trong kỷ nguyên dữ liệu và AI" với thông điệp "Dữ liệu dẫn lối, AI đồng hành, Ngân hàng kiến tạo hệ sinh thái số". Ông Hoàng Minh Tiến, Phó Cục trưởng Cục Công nghệ thông tin NHNN, nhận định bài toán của ngành hiện nay không còn là số hóa được bao nhiêu, mà là khai thác tài sản số đã hình thành như thế nào để nâng chất lượng dịch vụ, quản trị rủi ro và tạo mô hình kinh doanh mới. Nhiều chuyên gia kinh tế cho rằng, ngân hàng đang chuyển từ mô hình dịch vụ truyền thống sang hệ sinh thái số thông minh, trong đó dữ liệu là tài sản chiến lược và trải nghiệm khách hàng là trung tâm mọi quyết định phát triển.
Xu hướng tái định hình mô hình kinh doanh của ngân hàng Việt Nam diễn ra trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt giữa ngân hàng truyền thống với các công ty công nghệ tài chính. Đơn cử, công ty fintech Chime của Mỹ được dự báo doanh thu năm 2026 sẽ vượt kỳ vọng của giới đầu tư Phố Wall và hướng tới có lãi ngay trong năm nay. Báo cáo Thanh toán Toàn cầu của McKinsey cũng chỉ ra các hệ thống thanh toán thời gian thực như Pix của Brazil, UPI của Ấn Độ hay FedNow của Mỹ đang làm thay đổi căn bản cách người tiêu dùng giao dịch và sử dụng dịch vụ tài chính; tốc độ xử lý giao dịch được đánh giá đã trở thành lợi thế cạnh tranh chiến lược của cả quốc gia lẫn doanh nghiệp, với Brazil được xem là hình mẫu tiêu biểu.
Tuy nhiên, tốc độ số hóa nhanh cũng đặt ra thách thức lớn hơn về an toàn hệ thống. Theo Báo cáo Rủi ro An ninh mạng khu vực châu Á - Thái Bình Dương của Visa công bố tháng 4/2026, các cuộc tấn công ứng dụng trí tuệ nhân tạo đang gia tăng nhanh cả về quy mô lẫn mức độ tinh vi; Báo cáo Triển vọng An ninh mạng Toàn cầu 2026 của Diễn đàn Kinh tế Thế giới cũng cho thấy 65% tổ chức lớn coi lỗ hổng từ bên thứ ba và chuỗi cung ứng là thách thức hàng đầu. Đại diện NHNN nhấn mạnh nguyên tắc đổi mới không thể đánh đổi ổn định tài chính và niềm tin xã hội. Trên thực tế, hệ thống giám sát và phòng ngừa rủi ro gian lận thanh toán (SIMO) do NHNN triển khai từ năm 2025 đã phát cảnh báo tới hơn 4,6 triệu lượt khách hàng tính đến tháng 7/2026, trong đó hơn 1,5 triệu lượt đã chủ động tạm dừng hoặc hủy giao dịch sau khi nhận cảnh báo.
Về phía cơ quan quản lý, NHNN xác định ba trụ cột trọng tâm gồm hoàn thiện hành lang pháp lý, phát triển hạ tầng thanh toán quốc gia và thúc đẩy tài chính toàn diện. Giai đoạn 2024-2026, NHNN đã cắt giảm, đơn giản hóa hơn 90% thủ tục hành chính thuộc phạm vi quản lý; riêng quý II/2026, tỷ lệ hồ sơ tiếp nhận trực tuyến đã vượt 87%. Giới chuyên gia cũng cho rằng vai trò của ngân hàng số giai đoạn 2026-2030 sẽ không dừng lại ở thanh toán, mà mở rộng sang hỗ trợ phân bổ vốn hiệu quả và phát triển tài chính xanh.
Làn sóng thanh toán số đang tạo ra hai lớp tác động song song với hệ thống ngân hàng Việt Nam: một mặt mở ra nguồn thu mới từ dịch vụ và dữ liệu, giảm phụ thuộc vào tín dụng truyền thống trong bối cảnh room tăng trưởng bị siết chặt; mặt khác đòi hỏi đầu tư đồng thời cho công nghệ, nhân lực số và quản trị rủi ro để không bị fintech quốc tế bỏ lại phía sau. Cách mỗi ngân hàng cân bằng giữa tốc độ đổi mới và sự thận trọng cần thiết sẽ quyết định vị thế cạnh tranh trong giai đoạn phát triển mới của ngành.
Hoàng Nguyễn
