Ý nghĩa từng lễ vật trong mâm cúng Rằm tháng Giêng

Theo dõi KT&TD trên

Mâm cúng đêm trăng tròn đầu tiên của năm vì thế không đơn thuần là nghi lễ truyền thống, mà là biểu tượng kết tinh của đạo lý uống nước nhớ nguồn, ước nguyện an lành và triết lý sống hài hòa đã được cha ông gìn giữ qua bao thế hệ.

Mỗi lễ vật đặt lên bàn thờ đều không phải ngẫu nhiên, tất cả đều mang theo một thông điệp, một ước nguyện, một lời cầu mong gửi đến tổ tiên và thần linh. Hiểu được ý nghĩa đằng sau từng thứ được bày trên mâm cúng không chỉ giúp người thực hành nghi lễ một cách trọn vẹn hơn, mà còn giúp các thế hệ trẻ trân trọng và tiếp nối những giá trị văn hóa sâu sắc mà tổ tiên đã dày công gìn giữ.

Hương - Cầu nối giữa hai thế giới

Nén hương là lễ vật đầu tiên và căn bản nhất trong bất kỳ mâm cúng nào của người Việt, và mâm cúng Rằm tháng Giêng cũng không ngoại lệ. Theo quan niệm tâm linh truyền thống, khói hương chính là con đường kết nối giữa thế giới của người sống và thế giới của người đã khuất, giữa cõi trần và cõi thiêng. Khi nén hương được thắp lên, làn khói uốn lượn bay lên cao được xem như lời cầu nguyện đang được truyền đến tay tổ tiên và thần linh. Hương thơm lan tỏa khắp không gian cũng có tác dụng thanh tẩy, xua đuổi những điều u ám và tạo nên bầu không khí thanh tịnh cho buổi lễ.

Người Việt thường chọn hương trầm hoặc hương xạ cho ngày Rằm tháng Giêng bởi mùi thơm sâu và bền của các loại hương này tượng trưng cho lòng thành kính được dâng lên trọn vẹn và bền lâu. Số lượng hương cắm trên bát hương thường là số lẻ một, ba hoặc năm nén bởi số lẻ trong quan niệm dân gian Việt Nam thuộc về âm, gần với thế giới tâm linh hơn.

Nến và đèn - Ánh sáng dẫn lối

Đôi nến đỏ hoặc cặp đèn dầu trên bàn thờ mang ý nghĩa chiếu sáng con đường để linh hồn tổ tiên tìm về sum họp với con cháu trong ngày lễ trọng. Màu đỏ của nến không chỉ tượng trưng cho may mắn và phúc lộc mà còn thể hiện sự ấm áp, nhiệt thành của lòng con cháu hướng về cội nguồn. Ánh nến lung linh trong không gian bàn thờ tạo nên một cảm giác huyền bí và thiêng liêng, nhắc nhở người đứng trước bàn thờ về sự hiện diện vô hình nhưng đầy ý nghĩa của những người đã khuất.

Ngoài ý nghĩa tâm linh, ánh sáng của nến còn mang triết lý về sự hy sinh và dâng hiến - ngọn nến tự đốt cháy mình để mang ánh sáng cho người khác, giống như các thế hệ cha ông đã hy sinh vì con cháu. Đây là một biểu tượng đẹp về lòng biết ơn mà con cháu muốn thể hiện với tổ tiên trong ngày Rằm lớn nhất năm.

Nước sạch - Sự trong lành và thanh tịnh

Chén nước trong được đặt trên bàn thờ ngày Rằm tháng Giêng mang ý nghĩa của sự thanh khiết và tinh tường. Nước là biểu tượng của sự sống, của nguồn cội và của sự trong sáng không vẩn đục. Dâng nước lên tổ tiên là cách con cháu bày tỏ rằng tấm lòng mình trong sáng, chân thành và không có gì che giấu. Theo một số quan niệm dân gian, nước còn là thứ linh hồn người đã khuất cần dùng trên hành trình về thăm con cháu, vì vậy luôn phải đảm bảo chén nước được đổ đầy và trong suốt.

Trong nghi lễ Phật giáo, nước thanh tịnh còn được dùng để tẩy uế và cầu bình an. Chính vì vậy, ở những gia đình theo đạo Phật, chén nước trên bàn thờ trong ngày Rằm tháng Giêng được chú ý đặc biệt, thường là nước mưa hoặc nước tinh khiết, không bao giờ dùng nước đã qua sử dụng.

Ngũ quả - Năm phúc lành hội tụ

Mâm ngũ quả là phần không thể thiếu và được chú ý nhất trong phần trang trí bàn thờ ngày Rằm tháng Giêng. "Ngũ" không chỉ đơn giản là con số năm, đây là con số tượng trưng cho ngũ hành (kim, mộc, thủy, hỏa, thổ), ngũ phúc (phú, quý, thọ, khang, ninh) và sự hài hòa của đất trời. Mỗi loại quả trong mâm ngũ quả đều được chọn có chủ đích, dựa trên màu sắc, tên gọi và ý nghĩa biểu trưng.

Ở miền Bắc, mâm ngũ quả ngày Rằm tháng Giêng thường có chuối xanh cong vút như bàn tay che chở, tượng trưng cho sự bảo bọc của tổ tiên đối với con cháu. Bưởi vàng tròn đầy gợi lên sự viên mãn và no ấm. Phật thủ - loại quả hình bàn tay Phật mang ý nghĩa cầu bình an và được che chở. Quýt hoặc cam màu cam vàng tươi sáng tượng trưng cho may mắn và thịnh vượng. Dứa (thơm) với cái tên gợi lên sự thơm tho, hanh thông trong mọi việc.

Ở miền Nam, quan niệm chọn trái cây theo âm của tên gọi rất được coi trọng, thường có mãng cầu (cầu mong), dừa (vừa đủ), đu đủ (đủ đầy), xoài (xài được) và thơm (hanh thông) tạo thành câu ước nguyện "cầu vừa đủ xài hanh thông" rất ý nghĩa. Dù theo cách nào, mâm ngũ quả luôn được bày biện gọn gàng, màu sắc hài hòa, tươi ngon và không có quả nào bị dập nát vì lễ vật dâng lên thần linh và tổ tiên phải là thứ tốt nhất, tinh túy nhất mà gia chủ có thể chuẩn bị.

Hoa tươi - Lòng thành kính nở hoa

Bình hoa tươi trên bàn thờ Rằm tháng Giêng không chỉ để trang trí mà còn mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc. Hoa là biểu tượng của sự thuần khiết, của vẻ đẹp nhất thời nhưng trọn vẹn giống như lòng thành của con người dâng lên thần linh và tổ tiên, đẹp không cần điều kiện và chân thành không vụ lợi. Hoa cúc vàng được ưa chuộng nhất trong ngày Rằm vì màu vàng tượng trưng cho sự cao quý và trường thọ, đồng thời hoa cúc còn là biểu tượng của sự thanh cao và bất khuất trong văn hóa Á Đông. Hoa ly trắng mang sắc thái thanh tịnh và trang nghiêm, phù hợp với không khí thiêng liêng của buổi lễ. Hoa đào nếu còn vương lại từ dịp Tết tượng trưng cho mùa xuân và sự tươi mới, nhắc nhở rằng Rằm tháng Giêng vẫn còn là phần cuối của mùa lễ Tết.

Người ta thường chọn hoa còn búp hoặc vừa chớm nở thay vì hoa đã nở rộ hoàn toàn, vì hoa còn búp có tuổi thọ lâu hơn, có thể giữ được trên bàn thờ suốt ngày lễ mà không bị tàn úa điều đó cũng ngụ ý về một khởi đầu mới đang mở ra, đầy triển vọng và tươi sáng.

Xôi, bánh và các món cúng - Lòng biết ơn qua ẩm thực

Những món ăn được dâng lên trong mâm cúng dù là mâm chay hay mặn đều mang ý nghĩa của sự chia sẻ và lòng biết ơn. Người Việt quan niệm rằng tổ tiên dù đã về với cõi vĩnh hằng vẫn luôn hiện diện bên cạnh con cháu, và việc dâng thức ăn lên bàn thờ là cách mời ông bà về cùng sum họp bữa cơm gia đình trong ngày lễ trọng. Xôi với ý nghĩa gắn kết và no đủ, bánh trôi tròn trịa tượng trưng cho sự viên mãn, gà luộc nguyên con thể hiện sự toàn vẹn mỗi món đều là một lời cầu nguyện được mã hóa dưới hình thức ẩm thực.

Vàng mã - Gửi trao yêu thương sang thế giới bên kia

Vàng mã - tiền vàng, quần áo giấy và các vật dụng làm bằng giấy được đốt sau khi lễ cúng hoàn tất với ý nghĩa gửi những vật dụng cần thiết sang thế giới bên kia cho ông bà tổ tiên. Đây là phong tục mang tính nhân văn sâu sắc: dù người thân đã khuất, con cháu vẫn nghĩ đến việc chăm lo cho họ, vẫn muốn đảm bảo rằng ở thế giới bên kia ông bà không thiếu thốn điều gì. Ngày Rằm tháng Giêng - ngày lễ lớn nhất trong tháng đầu năm là dịp mà vàng mã được chuẩn bị tươm tất hơn bao giờ hết, như một cách con cháu bày tỏ sự quan tâm và nhớ thương đối với những người đã đi xa.

Nhìn lại toàn bộ mâm cúng Rằm tháng Giêng với tất cả lễ vật của nó, người ta có thể thấy rằng đây không đơn thuần là một nghi lễ tôn giáo hay phong tục tập quán. Đây là một bức thư tình được viết bằng hương, hoa, ánh lửa và thức ăn gửi từ những người đang sống đến những người đã khuất, từ thế hệ này sang thế hệ khác, từ hiện tại về quá khứ và hướng đến tương lai. Mỗi lễ vật là một nốt nhạc trong bản nhạc của lòng biết ơn, và khi tất cả hòa quyện lại trên một mâm cúng đầy đặn, chúng tạo nên âm thanh thiêng liêng nhất mà người Việt biết cách tấu lên âm thanh của tình người, của đạo hiếu và của sự kết nối không bao giờ đứt dù cách xa đôi bờ sinh tử.

Hoàng Nguyễn