Ứng dụng AI trong quản lý hoá đơn điện tử, nhận diện sớm rủi ro thuế

Theo dõi KT&TD trên

Đây là bước phát triển tiếp theo trong quá trình chuyển từ quản lý dựa trên hồ sơ, kiểm tra thủ công sang quản lý dựa trên dữ liệu và rủi ro.

Từng bước ứng dụng AI để nâng cao hiệu quả quản lý rủi ro

Việc triển khai hóa đơn điện tử (HĐĐT) trên toàn quốc đã hình thành kho dữ liệu tập trung quy mô lớn, phản ánh đầy đủ hoạt động mua bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ của doanh nghiệp (DN), hộ và cá nhân kinh doanh. Đây là nền tảng quan trọng để cơ quan thuế đổi mới phương thức quản lý từ hậu kiểm sang quản lý theo thời gian thực, dựa trên phân tích dữ liệu và đánh giá rủi ro.

Tuy nhiên, cùng với quá trình số hóa, các hành vi gian lận thuế cũng ngày càng tinh vi. Một số đối tượng lợi dụng DN "ma", thay đổi người đại diện pháp luật, địa chỉ kinh doanh, thành lập nhiều DN trung gian hoặc tạo các chuỗi giao dịch lòng vòng nhằm hợp thức hóa hóa đơn, kê khai khấu trừ, hoàn thuế không đúng quy định.

Trong bối cảnh đó, phương thức kiểm tra thủ công từng hóa đơn hoặc từng DN riêng lẻ không còn đáp ứng yêu cầu quản lý. Việc khai thác dữ liệu lớn kết hợp các công cụ phân tích hiện đại trở thành xu hướng tất yếu nhằm nâng cao hiệu quả giám sát, phát hiện sớm dấu hiệu bất thường và sử dụng hiệu quả nguồn lực quản lý.

Thời gian qua, ngành Thuế đã xây dựng, vận hành nhiều công cụ phân tích dữ liệu tự động và hệ thống quản lý rủi ro. Các công cụ hiện hành hỗ trợ đối chiếu dữ liệu HĐĐT với hồ sơ khai thuế; phân tích việc sử dụng hóa đơn theo các chỉ số cảnh báo; đánh giá mức độ rủi ro của người nộp thuế và phân tích chuỗi giao dịch để nhận diện những mối quan hệ bất thường.

Nhiều chỉ tiêu cũng được đưa vào phân tích như DN lỗ kéo dài, doanh thu tăng đột biến, số thuế nộp thấp bất thường, tỷ suất lợi nhuận không tương xứng với quy mô hoạt động hoặc dấu hiệu kê khai thuế giá trị gia tăng chưa phù hợp.

Kết quả khai thác dữ liệu và áp dụng các công cụ quản lý rủi ro hiện hành đã bước đầu cho thấy hiệu quả

Từ đó, kết quả khai thác dữ liệu và áp dụng các công cụ quản lý rủi ro hiện hành đã bước đầu cho thấy hiệu quả. Theo tổng hợp đến ngày 30/6/2026, hệ thống phân tích dữ liệu và quản lý rủi ro đã hỗ trợ theo dõi, cảnh báo việc sử dụng HĐĐT đối với hơn 135.000 người nộp thuế trên cả nước. Trong đó, khoảng 31.000 người nộp thuế đã chủ động điều chỉnh kê khai thuế giá trị gia tăng với tổng số thuế điều chỉnh trên 5.000 tỷ đồng.

Qua phân tích dữ liệu, hệ thống cũng xác định hơn 126,000 người nộp thuế có mức độ rủi ro cao để cơ quan thuế tập trung nguồn lực kiểm tra, đồng thời chuyển hơn 400 hồ sơ có dấu hiệu vi phạm nghiêm trọng sang cơ quan điều tra xử lý theo quy định.

Chính nguồn dữ liệu, kinh nghiệm quản lý rủi ro và các công cụ phân tích hiện có đang tạo tiền đề để Cục Thuế tiếp tục nghiên cứu ứng dụng AI trong quản lý HĐĐT. Theo định hướng nghiên cứu, các mô hình dự kiến kết hợp nhiều công nghệ hiện đại như học máy (Machine Learning), phát hiện bất thường (Anomaly Detection), phân tích đồ thị (Graph Analytics), cùng các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) nhằm nâng cao khả năng phân tích dữ liệu và hỗ trợ công chức thuế trong quá trình đánh giá rủi ro.

Khác với phương pháp truyền thống chỉ xem xét từng hóa đơn riêng lẻ, AI có khả năng phân tích tổng thể hồ sơ DN, lịch sử kê khai, chuỗi giao dịch và mạng lưới quan hệ giữa các DN để hỗ trợ nhận diện sớm các dấu hiệu rủi ro như DN mới thành lập nhưng phát sinh doanh thu lớn bất thường; chuỗi mua bán nhiều tầng, giao dịch vòng tròn; DN thay đổi liên tục người đại diện, địa chỉ kinh doanh hoặc phát hành số lượng lớn hóa đơn rồi ngừng hoạt động; các giao dịch với DN đã có cảnh báo rủi ro hoặc bỏ địa chỉ kinh doanh.

Tuy nhiên, Cục Thuế khẳng định các kết quả phân tích của AI chỉ là căn cứ phục vụ sàng lọc và đánh giá rủi ro, không phải là căn cứ để kết luận DNvi phạm. Việc xác định hành vi vi phạm vẫn phải dựa trên hồ sơ, chứng từ, kết quả xác minh, kiểm tra và các quy định của pháp luật.

Cảnh báo đúng rủi ro, giảm tác động đến người nộp thuế tuân thủ tốt

Trên nền tảng dữ liệu HĐĐT và các công cụ quản lý rủi ro hiện có, Cục Thuế đang tiếp tục nghiên cứu kiến trúc tổng thể, bộ tiêu chí quản lý rủi ro và các kịch bản phát hiện gian lận phục vụ xây dựng, thử nghiệm các mô hình AI trước khi xem xét triển khai chính thức.

Việc nghiên cứu ứng dụng AI hướng tới nâng cao khả năng lựa chọn đúng đối tượng, đúng giao dịch cần tập trung phân tích, kiểm tra, qua đó sử dụng hiệu quả hơn nguồn lực quản lý và giảm tác động không cần thiết đối với những DN chấp hành tốt pháp luật.

Để chủ động phòng ngừa rủi ro, Cục Thuế khuyến nghị người nộp thuế thường xuyên đối chiếu dữ liệu HĐĐT với hồ sơ khai thuế; kiểm tra thông tin đối tác; bảo đảm hóa đơn phản ánh đúng giao dịch thực tế; bảo mật tài khoản sử dụng HĐĐT và kịp thời điều chỉnh các sai sót phát sinh. Đây là những giải pháp quan trọng giúp hạn chế rủi ro và nâng cao mức độ tuân thủ trong quá trình thực hiện nghĩa vụ thuế.

Cục Thuế khuyến nghị người nộp thuế để phòng ngừa rủi ro

Cùng với hoàn thiện hạ tầng dữ liệu, việc nghiên cứu, ứng dụng AI đang mở thêm khả năng khai thác hiệu quả nguồn dữ liệu HĐĐT đã được hình thành trong những năm qua. Khi dữ liệu được kết nối và phân tích sâu hơn, cơ quan thuế có thêm công cụ để nhận diện sớm rủi ro, tập trung nguồn lực vào đúng đối tượng cần quản lý, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi hơn cho những người nộp thuế chấp hành tốt pháp luật.

AI vì vậy cần được đặt đúng vai trò là công cụ hỗ trợ cơ quan thuế khai thác hiệu quả hơn nguồn dữ liệu, nhận diện sớm dấu hiệu rủi ro và nâng cao chất lượng quản lý. AI không thay thế các căn cứ và quy trình pháp luật trong xác định hành vi vi phạm; công nghệ được ứng dụng để quản lý chính xác hơn, cảnh báo sớm hơn và hỗ trợ tốt hơn người nộp thuế tuân thủ./.