Đà Nẵng: Rút ruột tài nguyên rồi.. phủi tay bỏ ngỏ!

Theo dõi KT&TD trên

Để lại đằng sau sự rút lui của doanh nghiệp là những mảnh đất bị xé tạc, nguy cơ sạt lở rình rập và sinh kế người dân bị đe dọa nghiêm trọng. Đối chiếu với thông điệp chiến lược gần đây của Đảng và Nhà nước trong các văn kiện gần đây – "Kiên quyết không đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng kinh tế đơn thuần" – thành phố Đà Nẵng đang đứng trước yêu cầu cấp bách phải lập lại kỷ cương, "vạch mặt chỉ tên" trách nhiệm và kiên quyết xử lý tận gốc tình trạng trục lợi tài nguyên rồi bỏ mặc di sản ô nhiễm cho cộng đồng.

Những "khoảng trống nham nhở" và tiếng kêu cứu từ sinh kế dân sinh

Trở lại cánh đồng Bàu Tong (thôn An Châu, xã Hòa Vang, TP. Đà Nẵng) những ngày tháng 8/2026, đập vào mắt người ngắm nhìn không phải là sắc xanh mỡ màng của ruộng lúa, mà là một vùng đất bị xé tạc, xói mòn và biến dạng nghiêm trọng. Hơn một thập kỷ trước, vào năm 2014, Công ty TNHH Hiệp Đại Hưng bắt đầu khai thác mỏ đất sét tại đây. Đến ngày 10/6/2023, giấy phép chính thức hết hạn. Thế nhưng, khi những chuyến xe chở đất cuối cùng rời đi, doanh nghiệp cũng chầm chậm "rút êm", bỏ lại một cánh đồng tan hoang mà không tiến hành cải tạo, hoàn thổ hay phục hồi môi trường theo quy định.

Tại phiên chất vấn kỳ họp HĐND TP. Đà Nẵng diễn ra ngày 31/7/2026, câu chuyện Bàu Tong đã làm nóng nghị trường. Đại biểu Nguyễn Thị Phượng – Phó Trưởng ban Pháp chế HĐND thành phố – gay gắt đặt câu hỏi trước cơ quan quản lý: Vì sao suốt hơn 3 năm qua kể từ khi hết phép, doanh nghiệp vẫn chưa hoàn thành thủ tục đóng cửa mỏ, bỏ ngỏ trách nhiệm hoàn thổ và trây ỳ không chi trả tiền hỗ trợ vụ mùa cho người dân như đã cam kết?

Đối với người nông dân, đất đai là sinh mệnh sinh kế. Việc diện tích lớn đồng ruộng bị đào xới rồi bỏ mặc đã trực tiếp cắt đứt nguồn sống của nhiều hộ gia đình, gây bức xúc kéo dài qua nhiều kỳ tiếp xúc cử tri. Không riêng gì Bàu Tong, tại các vùng cao như Sông Vàng, Thạnh Bình, Khâm Đức, hoạt động khai thác vàng, cát trái phép và lơ là quy trình bảo vệ môi trường vẫn diễn biến phức tạp, đe dọa trực tiếp đến hệ sinh thái rừng, cảnh quan du lịch và an toàn nguồn nước sinh hoạt của thành phố.

Cùng với đó, một số dự án khai thác khoáng sản đã hết giấy phép, hết thời gian khai thác nhưng chưa hoàn thành việc cải tạo, hoàn thổ và phục hồi môi trường theo quy định.

Thực tế này đặt ra một câu hỏi đáng lưu tâm: Khi nguồn tài nguyên đã được lấy đi, ai sẽ chịu trách nhiệm trả lại cho đất đai khả năng sản xuất, cho cảnh quan sự nguyên trạng và cho cộng đồng một môi trường an toàn?

Tư duy "bỏ cọc" và vướng mắc từ cơ chế tài chính môi trường

Nhìn vào thực trạng 57 mỏ đã đóng cửa và 12 mỏ hết phép đang bỏ ngỏ, câu hỏi đặt ra là: Vì sao doanh nghiệp lại dễ dàng "phủi tay" trách nhiệm sau khi đã bòn rút xong nguồn tài nguyên?

Dưới góc nhìn kinh tế môi trường, nguyên nhân cốt lõi nằm ở bất cập của công cụ Ký quỹ Cải tạo Phục hồi Môi trường. Tiền ký quỹ được tính toán theo định mức cũ thường quá thấp so với chi phí thực tế để san lấp, khôi phục lớp đất mặt và tái tạo hệ sinh thái tại thời điểm đóng cửa mỏ. Do đó, nhiều doanh nghiệp đã tính toán chi xông và chấp nhận "bỏ cọc" – chịu mất khoản tiền ký quỹ nhỏ bé để né tránh chi phí hoàn thổ khổng lồ. Đây chính là một hành vi trục lợi chính sách lộ liễu.

Bên cạnh đó, các chế tài xử phạt hành chính hiện nay chưa đủ sức răn đe; việc truy đòi trách nhiệm khi doanh nghiệp giải thể hoặc ngừng hoạt động gặp muôn vàn rào cản. Công tác quản lý nhà nước lâu nay vẫn rơi vào cái bẫy "tiền kiểm nới lỏng - hậu kiểm thụ động", đi giải quyết sự cố khi hậu quả đã rồi thay vì bắt buộc doanh nghiệp hoàn thổ cuốn chiếu trong từng giai đoạn khai thác.

QUÁN TRIỆT CHỈ ĐẠO CỦA NHÀ NƯỚC VỀ QUẢN LÝ TÀI NGUYÊN VÀ BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG

• "Kiên quyết loại bỏ tư duy chạy theo tăng trưởng kinh tế đơn thuần mà xem nhẹ bảo vệ môi trường. Bảo vệ môi trường là bảo vệ cuộc sống của chính chúng ta, là điều kiện tiên quyết cho sự phát triển bền vững của đất nước".
• "Siết chặt kỷ luật, kỷ cương trong quản lý đất đai, tài nguyên, khoáng sản; kiên quyết xử lý nghiêm các vi phạm, làm rối trách nhiệm của tổ chức, cá nhân buông lỏng quản lý hoặc cố tình trục lợi trên tài nguyên quốc gia".

• "Mọi hoạt động khai thác tài nguyên phải gắn liền với nghĩa vụ khôi phục môi trường sinh thái, bảo đảm an sinh xã hội và nâng cao chất lượng cuộc sống cho nhân dân vùng dự án".

Tiếng nói nhói đau của cử tri và tiếp tục là...hẹn trong tháng 8

Một trong những trường hợp được đại biểu HĐND thành phố nêu trực tiếp tại phiên chất vấn là khu vực cánh đồng Bàu Tong, thôn An Châu, xã Hòa Vang.

Theo đại biểu Nguyễn Thị Phượng, Phó Trưởng ban Pháp chế HĐND TP Đà Nẵng, tình trạng sạt lở đất sản xuất tại khu vực này diễn ra nghiêm trọng trong quá trình khai thác mỏ đất sét của Công ty Hiệp Đại Hưng từ năm 2014.

Việc khai thác kéo dài nhưng chưa hoàn thổ, cải tạo theo quy định đã khiến đất sản xuất bị mất, nhiều diện tích không còn khả năng canh tác. Đáng chú ý, từ năm 2023 đến nay, doanh nghiệp cũng chưa thực hiện hỗ trợ vụ mùa cho người dân theo cam kết.

Cụ thể; tại cánh đồng Bàu Tong, thôn An Châu, xã Hòa Vang bị sạt lở đất sản xuất diễn ra nghiêm trọng do quá trình khai thác mỏ đất sét của Công ty Hiệp Đại Hưng từ năm 2014. Đơn vị này khai thác kéo dài nhưng chưa hoàn thổ, cải tạo theo quy định đã làm mất đất sản xuất, nhiều diện tích không thể canh tác. Từ năm 2023 đến nay, doanh nghiệp cũng chưa hỗ trợ vụ mùa cho người dân theo cam kết.

Theo đó, người dân sống dựa vào đất, thiệt hại không dừng ở một diện tích ruộng bị biến dạng. Khi mặt bằng sản xuất bị chia cắt, sạt lở hoặc không thể canh tác, sinh kế của người dân cũng bị tác động trực tiếp. Những tác động đó nếu không được khắc phục kịp thời có thể kéo dài nhiều năm sau khi hoạt động khai thác đã chấm dứt.

Theo đại biểu Nguyễn Thị Phượng, cử tri thôn An Châu đã nhiều lần kiến nghị tại các kỳ họp trước nhưng đến nay vụ việc chưa được giải quyết dứt điểm. Đại biểu đề nghị cơ quan quản lý làm rõ thời điểm giải quyết và trách nhiệm của các bên trong việc khắc phục hậu quả do hoạt động khai thác đất sét gây ra.

Đại biểu Nguyễn Thị Phượng cũng đề nghị Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường cho biết, bao giờ giải quyết dứt điểm tình trạng này và trách nhiệm của các bên trong việc khắc phục hậu quả do khai thác mỏ đất sét gây ra: "Quá trình khai thác kéo dài, đến nay, Công ty Hiệp Đại Hưng vẫn chưa có hỗ trợ cho người dân theo cam kết và trách nhiệm, gây bức xúc trong nhân dân.

Trả lời chất vấn, ông Phạm Nam Sơn, Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường TP Đà Nẵng, cho biết Công ty TNHH Hiệp Đại Hưng được UBND thành phố cho phép khai thác đất sét tại thôn An Châu, xã Hòa Phú, huyện Hòa Vang trước đây, nay thuộc xã Hòa Vang, với thời hạn đến ngày 10/6/2023.

Đến nay, doanh nghiệp chưa thực hiện đầy đủ trách nhiệm đóng cửa mỏ, phục hồi môi trường và đất đai sau khai thác khoáng sản theo quy định.

Sở Nông nghiệp và Môi trường đã yêu cầu doanh nghiệp thực hiện trách nhiệm cải tạo, phục hồi môi trường khi đóng cửa mỏ, đồng thời phối hợp với các đơn vị liên quan truy thu tiền ký quỹ cải tạo, phục hồi môi trường để có nguồn chi trả khoản nợ hỗ trợ vụ mùa cho người dân.

Đáng chú ý, theo Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường, từ năm 2020 đến nay, thành phố đã ban hành quyết định đóng cửa đối với 57 mỏ khoáng sản. Riêng từ năm 2024 đến nay, có 12 mỏ hết phép khai thác phải làm thủ tục đóng cửa mỏ.

Nguyên nhân được cơ quan quản lý chỉ ra là một số tổ chức, cá nhân chưa thực hiện đầy đủ nghĩa vụ sau khai thác; chậm lập, nộp hồ sơ; chưa ký quỹ hoặc đã ký quỹ nhưng chưa triển khai cải tạo, phục hồi môi trường.

Trước thực trạng trên, ngành chức năng Đà Nẵng cho biết sẽ tăng cường kiểm tra, đôn đốc và xử lý những trường hợp chậm thực hiện nghĩa vụ sau khai thác.

Qua đó, ông Phạm Nam Sơn cho biết, Sở Nông nghiệp và Môi trường sẽ tiếp tục kiểm tra từng trường hợp, yêu cầu doanh nghiệp khẩn trương hoàn thiện hồ sơ, thực hiện đầy đủ việc cải tạo, phục hồi môi trường và đóng cửa mỏ; đồng thời xử lý hoặc đề xuất cấp có thẩm quyền xử lý nghiêm các trường hợp chậm thực hiện, không chấp hành.

Bên cạnh đó, Sở sẽ báo cáo UBND thành phố thành lập 3 đoàn công tác liên ngành kiểm tra toàn bộ 49 mỏ khoáng sản đang còn hiệu lực.

Theo đó, nội dung kiểm tra tập trung vào việc doanh nghiệp có hoạt động đúng hồ sơ được cấp phép, đúng công suất hay không và việc chấp hành các quy định liên quan trong quá trình khai thác. Kết quả giám sát dự kiến được báo cáo UBND thành phố trong tháng 8.

Đây được xem là bước kiểm soát quan trọng, bởi quản lý khoáng sản hiệu quả không chỉ nằm ở việc phát hiện vi phạm sau khi mỏ đã gây ra hậu quả. Quan trọng hơn là kiểm soát ngay trong quá trình khai thác, bảo đảm doanh nghiệp thực hiện đúng thiết kế, đúng công suất và thực hiện song hành các nghĩa vụ về môi trường.

Đà Nẵng đang vươn mình trở thành một đô thị sinh thái, hiện đại và đáng sống. Nhưng một đô thị không thể coi là "đáng sống" khi những cánh đồng vẫn bị xé tạc bởi những hố sâu bỏ ngỏ, và người dân phải mỏi mòn đòi lại sinh kế. Thực hiện nghiêm túc chỉ đạo của các cấp, đã đến lúc Đà Nẵng phải hành động bằng bàn tay sắt: Trả lại màu xanh cho đất đai và kiên quyết loại bỏ những doanh nghiệp coi thường môi trường ra khỏi đời sống kinh tế - xã hội.

Ngoài ra, việc thành phố tăng cường kiểm tra các mỏ đang còn hiệu lực, đồng thời xử lý các mỏ đã hết phép nhưng chưa đóng cửa, phục hồi môi trường là tín hiệu cần thiết để thiết lập lại kỷ luật trong hoạt động khai khoáng.

Trọng Nghị