2,3 triệu m³ đất khai thác trái phép: Lỗ hổng nào trong quản lý tài nguyên ở An Giang?
Hơn 2,3 triệu m³ đất bị xác định khai thác trái phép tại An Giang không chỉ đặt ra trách nhiệm của doanh nghiệp, mà còn cho thấy yêu cầu cấp thiết phải siết chặt kỷ cương quản lý tài nguyên.
Thông tin Thanh tra Chính phủ chuyển vụ việc một doanh nghiệp tại An Giang khai thác trái phép hơn 2,3 triệu m³ đất sang Bộ Công an để xem xét, xử lý theo quy định đang thu hút sự quan tâm.
Theo kết luận thanh tra, trong giai đoạn từ năm 2014 đến năm 2023, Công ty Cổ phần Xây lắp An Giang đã khai thác hơn 2,3 triệu m³ đất sét tại 3 khu đất để làm nguyên liệu sản xuất gạch, ngói khi chưa được cơ quan có thẩm quyền cấp phép khai thác khoáng sản.
Con số hơn 2,3 triệu m³ không đơn thuần là một số liệu trong hồ sơ thanh tra. Đằng sau đó là câu chuyện về tài nguyên thuộc sở hữu toàn dân, nghĩa vụ tài chính với Nhà nước, tác động môi trường và quan trọng hơn là hiệu lực của cơ chế quản lý trong suốt một thời gian dài.
Tài nguyên công không thể trở thành lợi ích riêng ngoài cơ chế pháp luật
Theo Thanh tra Chính phủ, hành vi khai thác đất khi chưa được cấp phép có dấu hiệu vi phạm quy định của pháp luật về khoáng sản, đất đai; đồng thời vụ việc có dấu hiệu tội phạm theo Điều 227 Bộ luật Hình sự về vi phạm quy định về nghiên cứu, thăm dò, khai thác tài nguyên.
Việc cơ quan thanh tra chuyển thông tin vụ việc sang Bộ Công an cho thấy tính chất của vấn đề đã vượt ra ngoài phạm vi một vi phạm hành chính thông thường. Tuy nhiên, cần phân định rõ: chuyển thông tin để xem xét, xử lý không đồng nghĩa với việc đã có kết luận về trách nhiệm hình sự của tổ chức, cá nhân liên quan. Việc xác minh, đánh giá dấu hiệu tội phạm và quyết định xử lý thuộc thẩm quyền của cơ quan tiến hành tố tụng.
Điều đáng suy nghĩ ở đây là quy mô và thời gian của hoạt động khai thác.
Hơn 2,3 triệu m³ đất được xác định khai thác trong gần 10 năm là một khối lượng rất lớn. Nếu tài nguyên được đưa vào sản xuất, tạo ra giá trị kinh tế nhưng không nằm trong đầy đủ cơ chế cấp phép, giám sát và thực hiện nghĩa vụ tài chính thì câu chuyện không còn đơn thuần là “khai thác sai quy định”. Đó là nguy cơ thất thoát tài nguyên và nguồn lực công.
Tài nguyên khoáng sản là hữu hạn. Một khi đã khai thác khỏi tự nhiên thì không thể phục hồi nguyên trạng. Bởi vậy, quản lý khoáng sản không chỉ nhằm xác định doanh nghiệp có được phép khai thác hay không, mà còn phải kiểm soát chặt chẽ từ khâu quy hoạch, cấp phép, sản lượng, nghĩa vụ tài chính, bảo vệ môi trường đến phục hồi sau khai thác.
Nếu một khối lượng tài nguyên lớn có thể được khai thác trong thời gian dài mà không được phát hiện, ngăn chặn hoặc xử lý kịp thời, thì điều cần nhìn nhận không chỉ là hành vi của doanh nghiệp mà còn là khoảng trống trong quản lý nhà nước.
Sau thanh tra phải là trách nhiệm và hành động, không chỉ là những con số
Một trong những yêu cầu đáng chú ý của Thanh tra Chính phủ là đề nghị UBND tỉnh, Chủ tịch UBND tỉnh An Giang chỉ đạo xác định chính xác khối lượng khoáng sản đã khai thác trái phép, làm cơ sở tính số tiền thu lợi bất hợp pháp và buộc nộp lại ngân sách Nhà nước; đồng thời kiểm điểm, làm rõ trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân có liên quan qua từng thời kỳ. Đây là hướng xử lý cần được thực hiện nghiêm túc.
Bởi xử lý một vụ khai thác trái phép không thể chỉ dừng ở việc xác định doanh nghiệp vi phạm. Nếu tài nguyên đã bị khai thác, cần làm rõ đã khai thác bao nhiêu, giá trị bao nhiêu, lợi ích bất hợp pháp phát sinh thế nào, nghĩa vụ tài chính bị bỏ sót ra sao và trách nhiệm quản lý thuộc về những chủ thể nào.
Đặc biệt, trách nhiệm quản lý phải được xem xét theo từng giai đoạn, từng chức năng và từng cấp độ, tránh tình trạng khi phát hiện sai phạm thì chỉ tập trung vào chủ thể trực tiếp thực hiện mà bỏ qua câu hỏi: Vì sao một hoạt động có quy mô lớn lại có thể kéo dài?
Đây cũng là phép thử đối với hiệu quả hậu kiểm trong quản lý tài nguyên.
Trong thực tế, nguy cơ thất thoát tài nguyên thường không chỉ đến từ những hoạt động khai thác trái phép quy mô nhỏ, mà còn có thể xuất hiện khi công tác kiểm tra, giám sát sản lượng, sử dụng đất, nghĩa vụ tài chính và bảo vệ môi trường chưa được kết nối chặt chẽ.
Vì vậy, sau kết luận thanh tra, điều người dân và cộng đồng doanh nghiệp chờ đợi không chỉ là việc xử lý một vụ việc cụ thể, mà là những biện pháp đủ mạnh để không tái diễn khoảng trống quản lý tương tự.
An Giang đang đứng trước yêu cầu tăng trưởng nhanh, phát triển hạ tầng, mở rộng không gian kinh tế và thúc đẩy kinh tế xanh. Trong bối cảnh đó, mỗi nguồn tài nguyên được sử dụng hiệu quả, đúng pháp luật sẽ trở thành một phần của động lực phát triển; ngược lại, mỗi trường hợp khai thác thiếu kiểm soát đều có thể để lại chi phí cho ngân sách, môi trường và xã hội.
Phát triển bền vững vì thế không thể chỉ được đo bằng tốc độ tăng trưởng hay quy mô đầu tư. Một nền kinh tế muốn tăng trưởng lâu dài phải bắt đầu từ kỷ luật trong sử dụng tài nguyên, minh bạch trong quản lý và trách nhiệm giải trình của cơ quan công quyền.
Vụ việc hơn 2,3 triệu m³ đất bị xác định khai thác trái phép là lời nhắc rõ ràng rằng: tài nguyên công không thể đi qua những khoảng trống quản lý để trở thành lợi ích riêng, còn chi phí môi trường và trách nhiệm xã hội thì để lại cho cộng đồng.
Siết chặt quản lý tài nguyên vì thế không chỉ là yêu cầu của pháp luật, mà còn là điều kiện để An Giang theo đuổi một con đường phát triển xanh, hiệu quả và bền vững.
Thanh Xuân
